«Саза» журналы

КЕМШИЛИК НЕДЕ?

Еки жолдың ортасында

Гүлайым трубканы таслап жиберди. Иренжиген, түңилген, шаршаған. Бир ярым саат анасы менен сөйлести — енди қарап турса, тоқсан минуты қуры зая болыпты. Гүлайым ўақытқа буншелли итибарсыз болған емес. Не деген менен, ол усы үйдиң руўзыгершилигин ҳәм ҳаял, ҳәм ана ҳәм исбилермен болып атқарып киятырған еди.
Тап жаңарақта қансорпасы шығып, анасына отпуск ўақтында семьясы менен бирге барып оны көрип қайтыўға мүмкиншилиги жоқ екенлигин түсиндирди. Себебин де айтты:


— Билесең бе, мама, бизлер де сени көриўге зарығып отырмыз. Бул сапары биргеликте барып Шыршықтағы таўларды көриўди режелестирип отырмыз.
Бирақ анасы тыңлағысы да келмейди. Араға тынышлық шөкти. Ҳәмме ўақытта да усындайы бар оның! Айтқанын қылмасаң, өкпелеп қалады, иренжийди, тасқамал болып алады. Даўысы бирден суўықласады ҳәм жат болып кетеди. Илажы қурыған Гүлайым даўыслап жиберди:
— Мама, бизлер әлбетте келеси жылы Нөкис бетке барамыз, сөз беремен!
— Сөзиң қурып кетсин сениң. Келеси жылы және бир себеплериң шығып қалады.
Анасы трубканы қойып таслады; жийилескен гудоклардан Гүлайымның баўыры шаншып кеткендей болды. Ҳәрдайым усындай бола береди. Биресе, анасына гәпиниң мағызы жетпей, бер жағында қалады, биресе — асыра силтеп жиберген болып, ар жағына өтип кеткен болады. Сирә анасына дарымайды. Сондағы барлық гәп неде өзи? Гүлайым бийреҳим, тек өз қарабасының ғамын ойлайтуғын қыз болғаны ма ямаса анасы қолдан келмейтуғын исти қылыўды оннан талап етип тур ма?!
Гүлайым анасын жақсы көретуғын еди. Турмысқа шығып, басқа үйдиң адамы болып кетсе де, анасы менен қарым-қатнасты тығыз ҳәм сый-ҳүрметли қылғысы келеди. «Егер мен анамның айтқанына ерсем, онда хожалығымның писин қуртқан боламан, олар таўға шыға алмай қалады. Бала-шағамның райына қарап ис тутсам, онда мен анамды ҳүрметлемейтуғын болып шығаман».
Ойлай-ойлай, ахыры Гүлайым отпускты жобаластырғанындай етип өткериўди уйғарды. Иши қарама-қарсы ойларға әрре-тәрре болғанлықтан, бул каникул оған ҳеш ләззет бағышламады.

Бундай жағдай Жер шарының көплеген жерлеринде ҳәр күни миллионлап тәкирарланып турады десек лап болмас. Ҳәр бир дақийқада басқа шығып кеткен еркек, турмыс қурып, басқа үйлик болып кеткен нашар адам анаға қарата өзин айыплы сезе баслайды. Бул сезимге сондай-ақ ашыў-ыза, қорқыў ҳәм исенимсизлик сезимлери де араласып кетеди.
Көплеген нашарлар ҳәм еркеклер бул дүньядағы ең тийкарғы, әдиўли адамы — ана менен қатнасықты дурыслы жолға қойғысы келеди. Бирақ, олардың ойлағанлары менен турмыстағы болып атырғанлары бир-бирине туўра келе бермей, төмендегише машқалаларды пайда етеди:
•    перзенттиң (перзент — бул жерде, әдеўирге шыққан адам) ана менен дурыслы мүнәсибет орната алмаўы;
•    өз перзентиниң қәдириятларына ананың немқурайды болыўы;
•    перзентиниң досларын ҳәм хожалығын ананың менсинбеўи;
•    хожалығын перзенттиң ашық-айдын басқара алмаўы, ана менен қасласып қалыўдан сескенип, жасқанып ҳәрекет ислеўи;
•    перзент пенен ана ортасындағы байланыстың үзилиўи, өз-ара түсиниспеўшилик;
•    перзенттиң мудамы ананың жетегинде жүриўи, бетке қарсы келмеўи;
•    перзенттиң ана алдында өзин жақсы көрсетиўге умтылыўы, жағымпазланыўы;
•    перзенттиң ананы жүдә жақсы адам екенлигин айтып-исендирип, мақтап турыўының лазымлығы;
•    анаға тийисли ғамхорлықты көрсете алмағанлығы ушын перзенттиң өз-өзин айыплы санаўы;
•    ана ҳәм келин, ана ҳәм күйеў бала ортасындағы мүнәсибетлердиң салдарынан жүзеге келген конфликтлер ҳәм түскинликлер;
•    ананың әрманларын иске асыра алмағаны ушын перзенттиң гүйзелиўи;
•    ананың жағдайды түсинбегени ушын перзенттиң иренжиўи;
•    ананың алдында бала-шағалы перзенттиң ержетпегенлиги (инфантилизми);
•    басқаларды әтирапында шыр-гүбелек айландырғысы келген анаға (ана эгоцентризмине) перзенттиң наразы болыўы;
•    өзин кишкене бала ўақтында қалайынша ренжиткен болса, енди ақлықларын да сол тақылетте жәбирлеп атырған анасына қатты ызаланыўы;

Бундай үйлесимсизликлердиң нешше түрли вариантларын турмыстан алып келтириўге болады. Бунда бир нәрсе айқын: мүнәсибетлер ойлағандай болмай атыр. Биреўлер ана менен тығыз байланыс жасағысы келсе, басқалар «анам мени турмысқа дурыслап таярламапты» деп оны гиналайды.

Анамыздан қалған «сарқыт»

Мақсет ҳәм Гүлайым кетиўге таярланып атыр: Гүлайым чемоданларға олай-пулайларын жайластырмақта, ал Мақсет машынның әтирапында әбигер. Бир ўақлары Хожелидеги қайнағасына қоңыраў етиў керек екенлиги Гүлайымның ядына түсти. Ҳаял гаражға кирди ҳәм Мақсеттен:
— Хожелидеги қайнағаға қоңыраў еттиң бе? — деп сорады. Ойынша, Мақсет буны умытпаған: азанда азанда қоңыраў еткен болса керек. Ҳәрқалай, сорағанның айыбы жоқ.
— Барсаң-ә! — деп жекирип жиберди Мақсет. — Сен не, мени есаўан деп ойлап отырсаң ба?! Звонит еттим-ғой. Мен саған бағана аттым ғой! Не, сен маған исенбейсең бе!?
Мақсет ҳаялына жеп жиберердей болып қарап турды. Гүлайым шоршып түсти, арқасын бирден суўық тер қаплады. Мақсет қышқырып кеткенде ол не қыларын билмей, турған жеринде шегеленип қалар еди. Ың-жыңсыз бөлмесине жуўыра кирип кетип, кәтке бойын таслап, өкирип жылап жиберди.
Гүлайымның кеўлинде ҳештеңе жоқ — ол тек сораған еди, ал Мақсет «Мени ақмаққа санап отыр» деп әндийше етип, тиксинип кетип, Гүлайымды душпандай көрип, оған алып-топылды.
Неге қәпелимде бундай кеўил қалыспа болып қалағойды? Мақсеттиң анасы баласына қарата ҳаслан Гүлайымдай болған емес. Қатыгез, айтқанын қылдыртатуғын ана, тапсырылған исти Мақсеттиң кеўилдегидей орынлайтуғынына исенбес, бәрқулла төбесинде турып, тексерип туратуғын еди, «Айтқаныңдай қылып орынладым» десе де исенбеген. Балалық дәўиринде Мақсет мудамы оған жағыныў ушын барынша тырысып иследи, соның менен бирге ишинен гүмансыр анасына талай гижинген.
Бойдақлық дәўиринде Мақсет Гүлайымды анасынан өзгеше болғаны ушын бир көз қарастан-ақ сүйип қалды. Әлбетте, ол Гүлайымды анасы менен салыстырмады, оны Гүлайымның жипектей минези, меҳрибанлығы магниттей өзине тартты. Қызда көриўди әрман еткен қәсийетлердиң бәрин Гүлайымнан тапты.
Күнлер өте берди, шаңарақта ерли-зайыплылықтың тығыз қатнасығы да орнап болды — буннан соң машқалалар басланып кетти. Мақсет Гүлайымға бурынғыдай әлпайым, сүйиспеншил болмай кетти. Жөнсиз қасарыса баслады. Ызаға буўлығып, өзин тута алмай, ҳаялына аўыр-аўыр сөзлерди де айтып таслаўға әдетленди (гараждағы эпизод — солардың бир көриниси).
Ал, Гүлайым сирә өзгермеген, баз-баяғы сол турысы. Бурынғы меҳрийбан, әлпайым Гүлайым.
Не болып қалды? Мақсет ҳаялына үйренискен сайын, кем-кемнен бурынғы, анасы менен ортасындағы қыйын, шубарласқан қатнасығы қалқып жүзеге шықты ҳәм Гүлайым менен мүнәсибетине сая салды. Буйрық беретуғын, ҳәр бир адымын қадағалайтуғын, айтқан сөзлерине исенбейтуғын анасына бурыннан берли топланып келген қәҳәри, көкирегинде қалып кеткен дық енди Гүлайымға қаратылды. Гүлайым Мақсеттиң көзине тап анасындай душпан болып көринип кетти.

Психологияда бул қубылысты «трансференция» деп атайды. Биз бүгинги адамлар менен қатнасығымызға — өтмиштеги адамлар менен қатнасығымызды, сондағы арттырған сезимлеримизди алып киремиз. Яғный, бурынлары ып-ыссы сүтке аўзымыз күйип қалған болса, енди суп-суўық суўды да үрлеп ишемиз. Егер бурынлары бизди биреўлер иренжиткен болса, ҳәм биз бул ўақыяны анализлемесек, сөйтип санамызда сапластырмасақ, онда оның ҳәсиретлери келешекте басқа адамлар менен мүнәсибетлеримизде көрине баслайды, өйткени, бул қатнасықлар бизге өтмиште азап берген қатнасықларға жүдә уқсап кетеди.
Егер анамыз бенен қатнасығымыз өтмиште жөнкилли болмаса, онда келешек ҳаққы оларды ой елегинен өткизип, анализлеп алыўымыз лазым. Бул процессти «әпиў етиў» деп атайды. Әпиў етип, биз өтмиштен басымызды азат етемиз. Өтмиште қандай насазлықлар болды — оларды және кеўил елегинен өткеремиз, сол ўақыттағы сезимлерди бастан және кеширемиз, сөйтип олар менен биротала хошласамыз.
Схемалар ҳәм усыллар
Проблемалардың екинши қатары — ана жанында жүрип, үйренип алған қатнасықларымыздың схемалары ҳәм усыллары болып табылады. Мақсет пенен болған эпизодты еске түсирейик. Анасынан үйренген қатнасық түрин ол соңғылығында өз семьясында қайталады. Бул қарым-қатнаслар схемалары мисли мийимизге мөҳирленип қалған картаға мегзейди. Ығбал соқпақларында биз сол картаға қарап, алға қарай жүре баслаймыз. Мақсеттиң картасы төмендегише болып келген: ҳаялы оны «сырласлыққа» шарласа, ол сезимлер ҳәм толқыўлардың қайнаўытында ғарқ болыўдан қорқады.

Биз анамыз бенен қатнасығымыз төмендеги схемалардың қайсы бири бойынша жөнелгенин билиўимиз дәркар:
•    адамлардан тартыныў,
•    жағымпазланыў,
•    хорлаўға умтылыў,
•    пассивлик,
•    жәнжелпазлық,
•    шектен тыс қадағалаў,
•    исенбеўшилик ҳәм т.б. 

Перзентлер ата-аналарының турмыс тәризин өзлестиреди ҳәм соның тийкарында өз турмысын қура баслайды.
Биз балалықтан сай-сүйегимизге сиңип кеткен қатнасықлардың ҳәм жүрис-турыслардың жалған схемаларын есейгенде қайталаўға гириптармыз. Бундай жөнелиске тосық қойыў ушын ана менен қатнасығымызға кеширимли болыўдың өзи жеткиликсиз болады. Биз олардың маңызын түсинип алып, өзимизге тийимли рәўиште жаңартыўымыз керек.

Баўырманлық ҳәм сабырлылық

Гүлайым балаларын жаннан артық көретуғын аналардың бири. «Балалы үй — базар» деген: шаўқым-сүрен, жан-жаққа шашылып атырған ойыншықлар. Буны көрип Гүлайым шыдап тура алмайды, тисин ғышырлатып бақырады:
— Мына ойыншықларды жыйнастырыңлар! Тезирек!
Балалар анасының бундай тарғылланып кеткен даўысынан ҳүрейленип ҳәм түксийип қалады. Гүлайым бақырарын-бақырып болып, соңында өкинеди, «Мен жаман ана екенмен» деп гүйзелиске түседи.
Гүлайым өзиниң жан қурдасы Жәмилаға барып муңын шақты. Өмиринде биринши рет өзиниң кемшиликлери туўралы ашықтан-ашық сөйледи, бурынлары бундай қылыўға гәрдиши жол бермес еди. Жәмила оны жақсы түсинди, дыққат пенен тыңлады.
Екеўиниң арасында исеним орнады. Бара-бара Гүлайым өзиниң кемшиликлерин де  жасырмады. Жәмила оған абайлап, кеўлине тийип алмай, жол-жорық көрсете баслады.
Гүлайым ана ретинде кем-кемнен жақсы таманға өзгерди. Ол Жәмила менен өзиниң жақсы-жаман тәреплерин ортақласар ҳәм бундай сәўбетлесиўлерден кейин оның кеўли жеңил тартар еди. Енди оны өзиниң кемшиликлери тәшўишке салмайтуғын болды. Ол өз жақынларын кемшиликлери-жетискенликлери менен қабыл етип, жақсы жолға салыўдың басқа да усылы бар екенлигин Жәмиланың мысалында билип алды. 
Қандай өзгерис жүз берди? Гүлайым ҳақыйқый ана болып тиклене баслады. Жәмила оның кеўил майданшасында баўырманлықтың, сабырлылықтың имаратларын салып питкерди. Бундай қәсийетлер Гүлайымның анасында жоқ еди.
Буннан шығар жуўмақ: өзлигимизди тиклеў ушын сөзимизди дыққат пенен тыңлайтуғын, дәртимизди түсинетуғын адамның жанымызда болыўы керек екен.
Жақсы ана да тап сондай: ол баласын дыққат пенен тыңлайды, минез-қулқының унамсыз тәреплерин дыққаттан шетте қалдырмайды, оларды сапластырыў ушын жәрдем береди. Кемшиликлерине шыдам қылады. Бала да сезгир жан: анасының урыспағанына ҳәм парасатына ыразы болады ҳәм өзиниң нырықтан шығысып кеткенлигин аңлай баслайды. Ана оны кемшиликлери ҳәм жетискенликлери менен булжытпастан қабыл етип, оны бир пүтин қылып шығарады.
Көплеген адамларға аналары тәрепинен шыдам ҳәм парасат жетерли несип етпеген болады. Олардың кемшиликлери аналарында бақырыс, жекирик, урып-соғыў сыяқлы мүнәсибетти келтирип шығарған. Гүлайым дәслеп сол аналардың бири еди. Оны анасы сөйтип тәрбиялаған, солай екен ол перзентлерине басқаша қарым-қатнас қыла алмайтуғын еди. Анасы балаларына жетерли дәрежеде түсимпазлық ҳәм сезгирлик қылмады. Сонлықтанда, бундай жақсы қәсийетлер Гүлайымда кем болды — өз гезегинде, ана болғанда, оларды перзентлерине қарата қоллана билмеди.
Бизиң нийетимиз мына пикирди уқтырыўдан ибарат: егерде анаң саған керекли қәсийетлерди жетерли бериўге қурбы жетпесе, онда бундай кемликтиң орнын толтыра алыўға қәбилети бар адамды бул өмирден излеп табыўың тийис. Жәмила — Гүлайым ушын әйне сондай адам еди. Ол ананың тәрбиясындағы алағаттың орнын толтырды. Достың усындайда кереги болады.

Ана минезиниң ақыбетлери

Егер балалық дәўирде анамыздың мүнәсибети жаман болса, үлкейе келе биз басқа адамларға исенбейтуғын болып аламыз, ашылысып сөйлесе бермеймиз, ҳәлсиз тәреплеримизди жасырыўға, өзимизге қандай нәрсе керек екенлигин айтпаўга тырысамыз, жәнжелпаз ҳәм барған жерин «кесип кете беретуғын» адам болғымыз келеди, бизге басымын өткергиси келип турған адамларға жеңислик бермеў ушын, өзимиз керекли жеринде басқаларға басым өткериўге тырысамыз ҳәм т.б.
Гәпимиздиң жуўмағында, биз барлық машқалаларымызда аналармызды айыплаўдан аўлақбыз. Әлбетте:
•    гейпара ата-аналар өз ўазыйпаларын атқарғысы келмейди ямаса уқыпсыз болады;
•    гейбиреўлердиң руўхыйлығы ата-аналарға қойылатуғын талапларға жуўап бермейди;
•    айырымлары өз ўазыйпаларын шынтлап атқарып атыр, бирақ гейбир мәселелерге келгенде шалағайлық қылады.

Лекин, балаларда да машқалалар баршылық. Оларға  жүдә қорғаныўшаң, жағдайға туўра келмейтуғын реакция тән болады. Ер жете келе балалар жүрис-турыстың надурыс схемаларына раўа қыла баслайды. Демек, есейген перзентлер жуўапкершиликтиң әдеўир бөлегин өз мойнына алыўы керек — барлығын ата-аналарға аўдара бериў жарамайды.
Ержете келе перзент өз қатарлары, басқа да адамлар менен қарым-қатнас дүзиўге умтылады. Егерде ана перзентиниң жеке ислерине суғылыспаўы онда унамлы өзгерислерди келтирип шығарады — ол жуўапкершиликти мойнына алып, жумысты ислеўге үйренеди.

Ҳәр бир адам алған тәрбиясындағы нуқсанларды аңлай отырып, анасының минез-қулқындағы, жүрис-турысындағы кемшиликлерди аңлап, оның жақсы нийет пенен ҳәрекет еткенлигин түсиниўи тийис. Ҳәмде, келеси басқышта өзиниң турмысына тиккелей өзи жуўапкершиликти сезинип, өзине не жетиспей атырғанлығын билиўи, жағдайлар үстинен қадағалаў орната алыўы, талабы келиспей қалған салаларындағы турмысын жөнлеўи дәркар. Ана-баланың бир-бирин кешириўлери, еки тәреплемели жуўапкершиликлер руўхый раўажланыўға кең мүмкиншиликлер ашады.