«Саза» журналы

Уят болады!

Мақаланы баслағаннан қатты кеткен болсам кешириң, бирақ ҳәзирги ўақытта уяттың өриси тарайып баратыр. Бул жағдайды адамлардың сөйлеген сөзинен де көриўге болады. Итибар берип қарасаңыз, тек ғана еркеклер емес, ал базы бир ҳаяллар да көпшиликтиң арасында сөгинип сөйлеўден уялып атырған жоқ. Уят дегенимиздиң өзи не? Оның турмысымызда қандай әҳмийети бар? Бүгин усы тема дөгерегинде сөз етемиз.

***  ***  ***

Бизди уяттың барлығы ямаса көплиги емес, уяттың жоқлығы ямаса азлығы қуртады.

***  ***  ***

Бул өмирде уятсыз жасаў мүмкин емес. Яғный, уятың болмаса, бул өмирде жасағаныңнан бир тийин пайда жоқ. Халқымыздың “Өлимнен уят күшли” дегени де усыннан болса керек…

 

***  ***  ***

Уят болады. Обал болады. Жаман болады. Бурынлары усы үш сөз бенен-ақ халқымыз өз перзентлерин тәрбиялап, қатарға қосқан. Не себептен «бурынлары» деп атырмыз? Өйткени, бул сөзлерди ҳәзир оғада аз қолланамыз. Ең қызық жери, көшениң бойында еки жас қушақласып, сүйисип отырса итибар қаратпаймыз. Бирақ, «Туўыў үйине жас қыз баласын таслап кетипти» десе «Бул не деген масқарашылық!?» деп бет шымшысамыз. Буның барлығы сол көшеде еки жастың қушақласып отырған жеринде басланған жоқ па еди?! Солардың жанынан биз үндемей өтип кеткен жоқ па едик… Бийпәрўалық – ишки душпан дегени усы.

***  ***  ***

Қудайға шүкир, халқымызда елеге шекем үлги аларлық дәстүрлер де баршылық. Мәселен, келин қәйин атасының, қәйинене ҳәм басқа да күйеўиниң туўысқанлары-ның атын айтпайды. Бул жағдай уят есапланады. Буның тийкарында да үлкен мәни бар. Атын айтпағанының өзи оларға болған ҳүрметти көрсетип турады. 

***  ***  ***

Бизде көпшилик уят пенен намысты, уят пенен арды бөлек-бөлек деп есаплайды. Тийкарында, булар бир-бирине тиккелей байланыслы. Бир түсиникти үш бөлип қараған надурыс болады. Мәселен, бир адамды уялтсаңыз, ол намысланады. Сонлықтан да, уятын жоғалтқан – арын жоғалтады, арын жоғалтқан – намысын да жоғалтады. Бундай инсанда, ең соңында, адамгершилик деген нәрсе қалмайды.

***  ***  ***

Сондай-ақ, ҳәзирги ўақытта көпшилик уят пенен наданлықты алжастырады. Мәселен, бир қыз өзиниң аўырыўын жақынларынан жасырса, ол уяттан емес, наданлықтан. Айтсын, емленсин. Жақында бир ўақыя еситтим: Бир жигит аўылдан келип Нөкистиң базарында тачка айдайды екен. Сонда бир танысы оған “Тапқан жумысың усы болды ма?” депти. Сол сөзден кейин жигит тачка айдағанды тоқтатыпты. Ең соңында ишиўшиликке берилип, тиленшиге айланыпты. Бул жерде жигит жумысты уялғанынан емес, ал наданлығынан таслап кеткен. Пара алыў уят, пара бериў уят, урлық ислеў, биреўди алдаў уят. Бирақ, қандай жумыс болса да – ҳадал мийнетиң менен нан табыў уят емес.

***  ***  ***

Турмысымызда базы бир жағдайлар бар, оларды тек ғана уят тоқтатып қалады. Мәселен: басқаның хатын, күнделигин оқымаў, басқаны жаманламаў, жасы үлкенниң алдынан кесип өтпеў… ҳәм т.б.

***  ***  ***

Астыңа ат минсең оны жүўени менен, қамшы менен басқарасаң, машинаны руль менен, газ бенен басқарасаң. Ал, адамның да өзин өзи басқаратуғын еки нәрсе бар. Олар – ақыл менен уят. Адамның ҳайўаннан айырмашылығы да усы уятында.

***  ***  ***

Уят ҳәр бир адам менен бирге туўылады. Бирақ, сәл ертерек бул дүньяны тәрк етиўи мүмкин.

Г. БЕКНАЗАРОВА