«Саза» журналы

Сен қаяқтасаң, бала?!

Бул ўақыя Ташкент қаласында 80-жыллардың орталарында жүз берген. Мен автобуста жумысқа кетип баратыр едим. Қасымдағы орынлықта алты жасар шамасындағы бала шатақ салып, қутырып атыр. Оның анасы болса оған итибар бермей, айнаға қараў менен бәнт еди. Ал, бала болса анасының қолынан тартып, бир нәрселерди сорап, талап етиў менен оның мазасын ала берди.

Бирден анасы оған қарады да:

– Меннен не қәлейсең? – деди.

Бала индемей қалды.

 – Меннен саған не керек? Саған айтып атырман. Сен өзи кимсең, билесең бе? Сен ҳеш кимсең! Түсиндиң бе? Ҳеш кимсе-е-ең! – деп баланың бетине жалп етип айтып салды.

Бала анасына қарап тур, бирақ оның басы қалтырап турғандай көринди маған. Бәлким мен қалтырап кеткен шығарман. Буларды еситип мениң арқамды тер басып кетти. Ойыма келген биринши пикир: «Анасының қалайынша бул сөзлерди айтыўға тили барып атыр?.. Буны айтып атырғанда не ҳаққында ойлады екен?»

– Көргим келмейди сени, – деп сымбырланды анасы.

– Сен оны «өлтирип» қойдың-ғой! – дедим мен, бирақ ҳеш ким еситпеди.

Автобуста адамлар қәдимгидей, ҳеш нәрсе болмағандай, өзлери менен өзлери болып атыр...

Мен болсам қыймылдамай отыр-ман. Бала жыламады. Анасы оның қолын силтеп таслады да, және айнаға қараў менен болды. Бала ендиги жағында қутырып атырған жоқ еди. Алдындағы орынлыққа қарап, тым-тырыс отыр. Ал, мениң болса орнымнан турып, ҳәммениң көзинше анасын бөлеклерге бөлип таслағым, «Тийкарында сен ҳеш кимсең! Сен-ғой оны өлтирип атырған!» дегим келип тур. Сөз беремен, мен буны ислеген болар едим. Бирақ, бала мени тоқтатып қалды. Көзлеримди жумдым да, терең дем алып, өзимди тынышландыра басладым. Көзимди ашқан гезимде конфетаны көрдим. Бир жас жигит, студент болса керек, балаға конфета узатып атыр.

– Мына конфетаны ал, – деди.

Бала алды. Жигит және бир конфета шығарып берди. Бала азырақ ойланып турды да, оны да алды.

Кейин болса көз жасымды зорға тутып туратуғын ўақыялар жүз берди.

Бала конфетаны жемеди, ол анасының қолын түртти. Анасы да оған қарайғоймады. Анасы қарады, менимше, және урысажақ болып еди, баласы оған кип-кишкене алақаны менен конфетаны узатты. Ол конфетаға қарап, ҳеш нәрсени түсинбей турды. Кейин баласы конфетаны оның қолына услатты. Ал, анасы болса қолы күйгендей болып, қолын тартып алды.

– Конфета керек емес, – деди ол.

Қолында еки конфета тур.

– Өзиң жейғой. Жегим келип турған жоқ. Шын сөзим, – деди.

Баласы болса конфеталарды оның дизесине қойды.

Мен бул тәнеписти ҳеш қашан умытпайман. Көзимниң алдында бир неше минут ишинде бала ержетип, үлкен еркекке айланып үлгерген еди, ал, анасы болса ашыўшақ, жаўыз анадан суп-сулыў ҳаялға айланды. Бәлким, маған солай түйилген шығар...

Анасы көп ўақытқа шекем үндемей, тым-тырыс отырды. Баласына оны тап биринши мәрте көрип атырғандай болып қарады. Кейин баўырына басты. Баласы да оны қушақлады.

Баласы конфетаны ашты да оған берди. Анасы конфетаны жеп басламағанша өзи де жемей қарап турды. Көз алдыңызға келтире аласыз ба? Бул бир шок ҳалатындай ўақыя еди ырасын айтқанда. Мен өзимше ойлай баслады: «Жаңа ғана сен өзиңше ҳақыйқатшыл болып, орныңнан турып анасын айыплап, оны «бөлеклерге бөлип» таслағың келип тур еди. Даў-жәнжел, бақырысыўдан басқа нәрсеге ериспес те едиң. Ал, бул бала болса, уллылығын, даналығын қараңлар. Улыўма басқа адам болып шықты. Ислеген ҳәрекетлери адамның кеўлин елжиретип жибереди.

Ал, оған конфета берген жас жигит ше? Ол бийкардан бийкарға әйне еки конфета бермеди-ғой?!».

Мен оны излей басладым. Автобустың артқы айнасында оның жаўынлы көшеде кетип баратырғанын көрдим.

Ана менен бала бир-бирине басларын қосып отыр. Бир-бирин жақсы көретуғын жас жубайлардай! Я, Тәңирим!

Сол гезде мениң де түсетуғын мәнзилиме жетип келдик. Орнымнан турып атырып, баланың қолын услап «Рахмет» дедим. Бала буны түсинип жетпеген шығар, бирақ бул әҳмийетке ийе емес. Мен өзиме керекли болған бир өмирлик сабағымды алған едим.

Еслеп қалыўына қалдым-аў, бирақ аңлап жетиўиме жыллар керек болды. Барлығымыз да түсинип жете бермейтуғын ҳақыйқый тәрбия! Урыс-қағыс, айыплаўлар, урып-сабаў менен емес, үлги болыў арқасында тәрбиялаў! Биз балаларды тәрбиялай алмаймыз, оларға тек үлги бола алады екенбиз. Бул бала маған усыны жақсы мысал етип көрсетип берди. Анасына да! Ол бизлерди өзгерте алды.

Ол бала енди бар ма? Қай жерде?

Г. ХАБИБУЛЛИН таярлады