«Саза» журналы

Ата-ана урысады — бала жәбирин тартады

Ҳәр бир шаңарақта жәнжел болып турады. Бул — нормаль жағдай. Егерде бир адамлар конфликтли ситуацияда бир-бирине даў-димайларын — претензияларын анық айтып, келисиўге таяр турса, ал басқа биреўлери, керисинше, қарым-қатнасты ойсыратып таслайды, бир неше күн уртларын томпайыстырып, өкпелесип жүреди, ҳәр қандай қолайлы пурсатта жубайына «сеники дурыс емес, меники жөн» екенлигин уқтырғысы келеди де турады ҳәмде ең қорқынышлысы - өзлериниң жәнжелине балаларын тартады.


«Бахытлы семьяда урыс-қағыс, даў-жәнжел болмайды, бундай аўҳал ерли-зайыплы бир-бирин жаман көргенде ғана жүз береди» деген пикир пүткиллей надурыс. Семья, егер билгиңиз келсе, — жанлы система, оның тийкарын қурап турған, белгили дәрежедеги турмыслық тәжирийбеге, көзқарасқа ийе еки индивидтиң ҳәр қыйлы ситуацияларда бир-бири менен соқлығыспай қалмаўы мүмкин емес. Шаңарақларда жүз беретуғын «разборкалар» ерли-зайыплылардың бир-бирине жеке топылысларынан жырақта болса, адам шахсы ақыретленбесе, онда бул разборкалар шаңарақтағы машқалалардың шешилиўине, семья ағзаларының бир-бирине болған сезим-туйғыларының анықланыўына, жоқары кернеўдеги эмоцияны разрядка қылыўға, ерли-зайыплының бир-бирин қуўатлаўына, семьялық қатнасықлардың турақласыўына ҳәм гармонизацияланыўына бағдарланса - нәтийжеде семья раўажланыўдың жаңа басқышына көтериледи.

Семьяда тынышлықтың орнаўы – бул жеңил емес ҳәм ол үзликсиз даўам етилиўи тийис ис. Бул истиң жағымлы нәтийжесине шаңарақ ағзаларының биргеликтеги ҳәрекетлеринен кейин ерисиледи.

Конфликтсиз семьяны жөнкилли деп болмайды, өйткени онда машқала кеўил сарайынан сыртқа шығарылмайды, ерли-зайыплы оны талқылаўды керек деп есапламайды, жағдайды өзгертиўге де умтылмайды. Ҳәрким өз аўалына жасай береди, нәтийжеде шаңарақта «Бир үйде еки жалғыз» тәризиндеги турмыс орнайды. Ашықтан-ашық айтысып қалыўлар, бетке қарсы келиўлер жоқ, сыртлай қарағанда бул — пәраўан, тыныш-татыў семья болып көзге көринеди. Шаңарақта бир-бирин түсинбеўшиликлер ҳүким сүрсе де, мүнәсибетлер айқынластырылмайды. Ҳәр ким өз бетинше — атаў, өз алдына — отаў. Хожалықта үйлесимли қатнасық жоқ.

Конфликтли семьяда - ғой аўҳал пүткиллей басқаша болады. Әйтеўир нәрсениң үстинде даў-жәнжел көтерилип кетеди, ерли-зайыплылар бир-бирин атарға оғы жоқтай дәрежеге жетеди. Даўамлы айтыс-керислер, шахсқа қаратылған бийабырой қылыўшы сөзлер, айыплаўлар … Нормаль қарым-қатнасықлар ҳәтте бир неше ҳәптелер даўамында да тикленбейди. Конфликт қатнасыўшылары бир-биринен эмоционаллық жақтан оғада жәбир көргенликтен, ишлеринен бир-бирине тис қайрағанлықтан, машқалаларды ҳасла конструктив шеше алмайды.

Бул конфликт — бузғыншы характерге ийе болып, ҳәтте ерли-зайыплыны ажырастырып жибериўи де мүмкин. Бундай семьяда келиспеўшиликлердиң түп-тамырына көз жибериў жүдә қыйын, өйткени оның себеплерин бир-бирине қасарысқан адамлардың жек көриўшилик сезимлери көмип таслаған болады. Пияздың қабатларындай болып, үсти-үстине бола берген шайқаслар көзлерде қанлы жаслар ағызып, бундай аўҳалды келтирип шығарған машқаланы көрсетпей таслайды. Семья ағзалары бириниң айтқанын бири тыңламайды, бирин-бири душпандай көреди. Психикалары майырылған, бир-бирине өкпели. Ҳәммеге де ортақ мәп шетке сүрилип қойылған.

Ара-тура болып турып па ямаса даў-жәнжеллер сүринкели түс алған ба, бәри-бир, — бәринен де бетер, бул конфликтлерде кишкене балалар жүдә жәбир көреди.

Жәмийетке жат қылықлы шаңарақларда (мәскүнемлердиң, нар-команлардың семьялары) конфликтлер өсип-өнип киятырған балалардың психикасына тиккелей тәсир етсе, ал жоқарыда айтылған шаңарақларда (айтайық, интеллигентли семьяларда) тәсир жанапай болады.

Тиккелей болып турып па ямаса тәсир жанапай түсте ме, — бәри-бир, кишкене балалар жүдә жәбир көреди.

Баланың жәнжеллерден шегетуғын жапасы үш вариантта кешеди:

Вариант №1. Бала ата-ананың даў-жәнжелин, бир-бирине тәп берисин көрип турады, ўақыяның гүўасы болады.
Вариант №2. Ата-ана бир-бирине кеткен өшин баладан алады. Бала бийшараға бақырады, кийлигеди, сөйтип шерин тарқатады.
Вариант № 3. Ата-ана бир-бирине қарсы гүресте баланы «қурал-жарақ» ретинде қолланады.

Енди усы үш вариантты бирме-бир қарап өтейик.

БАЛА — ЎАҚЫЯНЫҢ ГҮЎАСЫ.

Ата-ана ҳәм перзент бир пүтинликти қурайды. Бул комплексте ата-ана баланың өсип-өниўи, психикалық камал табыўы ушын тийкарғы база болып табылады. Лекин, ата-ана гейде бала шахсының келешектеги раўажланыўына, өмирлик қәдириятларына, мейиллерине, әдетлерине, жүрис-турысына жуўапкершиликти сезе бермейди. Ата-ана даў-жәнжеллердиң бала психикасына қаншелли унамсыз тәсир ететуғыны ҳаққында оншелли ойланбайды. Еки жанажан, әдиўли болған адамының бир-бири менен қырқысып-жулысып атырғанын көриў не деген дәҳшет! Не деген менен, бала ата-анасынан, семьядағы атмосферадан ҳәм өзине болған қарым-қатнастан ғәрезли-ғой!

Өзин қанатлы қағып кетпейтуғын, тумсықлы шоқымайтуғын, қорғаўлы атмосферада деп сезиў қандай жағымлы — баланың өзине деген исеними артады, өмирге муҳаббат пенен қарай баслайды. «Папа» менен «мама» арасындағы ҳүрмет ҳәм сыйласық ғана усындай шараятты орната алады. Ал, жийи-жийи урыс-қағыслар, ата-ананың бир-бири менен мүнәсибетти «айқынластырыўлары», шығыса алмаўлары баланы есеңгиретип таслайды. Қамықпа болып қалады, сүринкели қәўетерлениў кейпиятында жүреди, психикасы майырылады. Бала әйтеўир нәрселерден қорқа баслайды, түнде әжептәўир түслер көреди, натық болады, өзиниң қәбилетин ҳәм мәртебесин сезинбейди.

Кишкене бала (сондай-ақ жас өспирим де) жасы үлкен адамлардың қарым-қатнасықларындағы шийеленислерди, уңқыл-шуңқылларды ҳәм қарама-қарсылықларды түсинбейди. Оның ойлаўынша, жақсы көрген адамы — ҳақ, ал басқалар болса наҳақ. Балақай анасын да, әкесин де жүдә жақсы көргенликтен, кимниң ҳақ, кимниң наҳақ екенин билмей дәрдесерге түседи, араларындағы болып өткен даў-жәнжел оған ақырзаманның келгениндей болып түйиледи. Кишкене бала ата-ана арасындағы конфликттиң себебин түсиниўге ақылы жетпегенликтен, «Барлығы да мен себепли болып отыр» деп өзин гиналай баслайды. Өзиниң жағдайын айтып жеткериўге сөз байлығы жетпейди, өзиниң кеширмелери ҳаққында ким менен сырласыўды да билмейди.

Баланың руўхый травмасы барып-барып невротикалық бузылыўларға (түнги энурез, нервлик тутыўлар, қорқыныш сезими, естиң кирели-шығалы болыўы) алып келеди. Бала барлық ўақтын болған жәнжелди көз алдына келтириў менен өткереди. Ең жаманы, жәнжеллер жүдә жийилесип кетсе, бала ата-анасынан түңилип кетеди ҳәм агрессивлеседи, барлық ашыўын басқалардан ала баслайды, әйтеўир нәрселерден-ақ төбелес шығарып, сол ўақытта гез келген, «қолға илинген» өзи қатарлы балалардың биреўин урып таслап, шерин тарқатады ҳәм — бул әдети оның минез-қулқының характерли белгисине айланып кетеди.

Көплеген ата-аналар мына тақылетте, яғный «Балаға тек өзи гүўа болған даў-жәнжеллер ғана қатты тәсир етеди, бийхабар болса саў-саламат жүреди» деп пикир жүритеди. Бул — пүткиллей надурыс. Машқаласы шешилмей қалған конфликтлер гидиман тас қусап, женшип кетерликтей болып, шаңарақ төбесинде асылып тура береди. Жақтырмаўшылықлар, бир-бирин ийт етинен де бетер жек көриўлер, — бирақ сонда да бир-бирине жалған сыпайыгершилик көрсетиўлердиң, әке менен ана ортасына шөккен әўлийешилик тынышлығының бала психикасын қопарыўшылықтағы қүдирети шаўқым-сүренли жәнжелден де асып түседи. Баланы сезбейди деп ойлама!

БАЛА — ШЕР ТАРҚАТЫЎШЫ.

Ерли-зайыплылардың бир-бирине айтыспаған наразылықлары, иште жыйналып қалған дықлар, ғәзеплер, душпанлықлар гейде, мисли иплас балшықтай болып, кишкене балаға қарай шашырайды. Әкесине түр-түси, сөйлеў манерасы ҳәм жүрис-турысы уқсаған ул балаға анасы барлық зәҳәрин төгеди. Ана оны бәледей көргенликтен, жақсы, индивидуаль қырларына дурыслы баҳа бере алмайды. «Айтқанларымды писент етпейди! Буның барлығын жинимди тырыстырыў ушын өтирикке ислеп жүр! Маған қасарысып атыр!» — деп ойлайды бундай ана.

БАЛА — ҚУРАЛ-ЖАРАҚ.

Гейде әке менен ана басқаша стратегияны қолланады. Мәселен, ана баласына оғада ғамхоршыл болып кетеди, баласын өз тәрепине аўдарып алғысы келеди, әке менен баланың қарым-қатнасын барынша шеклеўге умтылады. Бундай аса кеткен ғамхорлықлардың, балаға жақсы көриниў ушын оғада еркелетиўлердиң, не десе, соны сатып әпериўлердиң артында — бала ҳаққында ғамхорлық емес, ал жалғызбас болып қалыў қорқынышы, келешек алдында қәўетерлениў («Күйеўим балажан адам, баласын жаннан артық көреди, оған “Меннен айырылсаң, баладан да айырыласаң!” деп ультиматум қойсам, меннен ажыраспайды»), семьяда өз ролин ҳәм әҳмийетин барынша жоқарылатыў жатыр («Саған бала керек болса, күйеўжан, онда бул семьяда мениң дегеним — деген!!! Болмаса, ажырасамыз!»).

Хожалықта жәнжелди бастырыў, аўҳалды турақластырыў — қыйын ис. Жәнжел бир рет болағойып, мәңгиге тына қоймайды, алдағы ўақытлары да оған бәне аяқ астынан-ақ шығыўы турған гәп. Бизлерде жасы жетпис-сексеннен өткен кемпир-ғаррылар сонша жыллық өмир тәжирийбелерин түйип, қыйралыў алдында турған семьяға қарай атланады. «Күйеў бала, сен бир резьба кейин қайт! Ал, сен қарағым, анасаң-ғой, шым-шырқадай балаларыңды ойла …» деп ҳикметли сөзлерин айтып, еки жақты келисимге келтириўге умтылады. Қаншадан-қанша семьялар дана жасүлкенлеримиздиң шарапатынан сақланып қалды дейсиз! Бундай қәдирият бизлерде бар, буны мақтаныш етсек арзыйды.

Дөнип келген конфликтте машқаланы сырттан адам араластырмай-ақ ерли-зайыплылардың өзлери конструктив шешкени жақсы. Конфликтлерди шешиўдиң әлўан-әлўан түрлери бар — солардың ишиндеги ең тийимлиси мурасаға келиў жолларын ашықтан-ашық қарастырыў болып табылады. «Ким айыплы?» деўдиң орнына, «Енди не қылсақ екен? Қәйткенде қатнасықларымызды жөнлесек болады?» деген дурыс сораўларды ортаға таслаған жақсы. Мақаламыз соңында биз сизлерге конфликт ўақтында жүрис-турысыңыз қандай болыўы керек екенлиги ҳаққында мәсләҳәтлер бермекшимиз.

Конфликт ўақтында мыналарға жол қойма

Талас-тартыстан қаймығып кетпе. Сөйлеп турған ҳаялың алдында «Ийт үреди, кәрўан жүреди» деген тақылетте сүкүт сақлама ҳәм үндемей, өз билдигиңди ислей берме.

Соққыны «белбуўардан төменги жерге» қаратып, «сырласлық ҳәрекетлердеги» кемшиликлерин айтып, зайыбыңды муқатпа («Сениң ҳешқандай ләззетиң жоқ! Сен не, анаў турған қуў ағаш не — екеўиңиз де бирдейсиз. Суп-суўық ҳаял екенсең! Дым жылыўың жоқ!»…).

Сөйлесиўлериңиз «Сен бағдан келсең, мен таўдан келемен» тақылетинде болмасын. Ҳаялың сөйлегенде, темаға сирә қатнасығы жоқ сораўларды берип турма — буны зайыбың масқаралаў деп қабыл етеди.

«”Яқшы”ның басы аўырмайды» дегенди басшылыққа алып, басыңды ийзей берме. Ҳаялыңның сөзлерине жортаға келискен болып, ызаны ишиңде түйип қалма!

Мына гәпти ҳаслан айтыўшы болма: «Ҳаял, сен ҳәзир былайынша ойлап турсаң … …».

Ҳаялыңның қәдириятларын, мақтаныш еткен қәсийетлерин тилиң менен түйреме (егер ҳаялың художник болса, дөретпелерин кемситпе).

Ҳаялыңа абай етпе («Мына мушым менен бир урсам, қаңбақтай ушып кетесең!»).

Конфликт ўақтында мыналарды исле

Балаңыз мектепте ямаса бала бақшада болған ўақытлары таласып-тартысып алыңлар.

Машқаланы сөзлер менен анық тәрипле. Ҳаялыңның айтқан аргументлерин тәкирарлағанда тек өзиңниң сөзлериңди қоллан (болмаса ол «мени мазақлап атыр екен» деп ойлайды).

Өзиңниң сезимлериңди ашықтан-ашық баян ет.

Өзиңниң журис-турысың туўралы айтылған гәплерди еситиўге таяр тур. Қызыспа!

Қайсы жерде пикирлериңиз үйлесимли, қайсы жеринде бир-биринен парық қылады ҳәмде ҳәрбириңизге не қәдирли — соларды анықла, ашықтан-ашық ҳаялыңа айт.

Ҳаялыңның булқан-талқаны шықса, сен де ашыўланып кетпе, сабырлы бол.

Конфликтти өширетуғын усынысларды айт.

Талас-тартыс балаңыздың көз алдында дөресе, оның бала психологиясына қаншелли дәрежеде зыян екенлигин ескере отырып, тезирек конфликт ошағын өшириўге умтылыңлар. Балаңыз сизлердиң жарасқаныңызды көрсин ҳәм жадырасын. Балаң алдында ҳаялыңа жыллы сөзлер айт, бетинен сүй.