«Саза» журналы

Бизлер ҳәм ата-аналарымыз

Ҳәр бир ҳаял шаңарақтың бахтын өзи жаратады. Үйдеги жағдай, ошақ басындағы ыссылық, күйеўи ҳәм перзентлери менен қатнасының сыпаты ҳаялдың жеке өзине байланыслы. Ҳәмде, ҳаял буны иштен биледи. Кишкенелигинен баслап қызлар аўқат писириўге, үйди жыйнаўға … үйретиледи. Ҳәттеки, олардың ойынлары да көбинесе «үй-үй» ойынынан басланады. Қызлардың тил алғышлығы, мектепте жақсы оқыўы, ул балалар менен қызықпағанлығы ата-аналары ушын жүдә унайды. Ҳәмде, усындай тилалғыш болып ержеткен қыз жақсы әйел болады деп есапланады. Лекин, турмыста көрип атырмыз – жақсы шаңарақ қурыў ушын бул өнерлер кемислик етеди.


Мениң бир таныс класслас достым бар. Келбетли, шырайлы, формасы келискен, жоқары мағлыўматлы, писирген аўқатына тоймайсаң, абырайлы жерде жумыс ислейди, лекин… Лекин, жанында сүйкимли еркеги жоқ. Неге? Себеби, еркек пенен қатнасық қурыўды билмейди, ҳешким үйретпеген. Кишкенелигинен ата-анасы үйди жыйнаўды, кир жуўыўды, мектепте жақсы оқыўды, тәртипли болыўды, ул балалар туўралы ойламаўды уқтыра берген.

Әтирапыңызға қараң, жақсы қызлар жүдә көп. Лекин, олар еркек пенен қатнасық қурыўды билмейди.

«Ҳешкимнен кем етпей өсирсем, окытсам, қызымның формасы да жақсы, үйге жақсы қарайды…, енди басқа не керек?» деп ойлайды қызлардың аналары. Бул аналардың басларында «Қызым турмыс қурыўға таяр ма?» деген саўал ҳешқашан пайда болмайды.

Негедур көпшиликте жасы он сегизден өткен қыздың бәри турмыс қурыўға таяр болады деген ой ҳүким сүреди. Барлық нәрсеге таярлық керек емес пе? Сондай-ақ, шаңарақлы болыўы ушын перзентлерди де (ул ҳәм қызларды) таярлаў шәрт.

Үй жумысларын бежерип билиў шаңарақлы болыў ушын керек. БИРАҚ, ОЛАР ЕҢ ӘҲМИЙЕТЛИ ЕМЕС!!!

Ең әҳмийетлиси – бул сениң минезиң, сениң сезимлериң, туйғыларың ҳәм уқыпларың! Ең жақсы күйеўге ылайықлы болыў ушын қызлар өзлериниң жеке раўажланыўы менен шуғылланыўы тийис.

«Жеңге дәстүри»нде болып атырған ушырасыўларда жигит пенен қызлардан «Мениң болажақ ярым анандай болсын, мынандай болсын, онда аналар болмасын, мыналар болсын… » деген тилеклерди еситемиз. Оларды тоқтатып «Сизиң өзиңиз усындай адамға яр болыўға ылайықсыз ба?» дегиң келеди. Шаңарақлы болыўды базарлық етиўге айландырмайық.

Өзин раўажландырып, сана-сезимин кеңейтип, ҳаяллық сыпатларды өзинде аша алған ҳаялдың қасына оған ылайық ҳақыйқый еркек келеди. Тек усы жағдайда ғана еркектиң муҳаббатына ҳәм оның менен бахытлы өмир сүриўден үмитлениўге болады.

Ата-аналардың орны

Ең дәслебинен сизиң келешектеги (ямаса ҳәзирги) семьялы турмысыңызға нелер тәсир ететуғынын билгиңиз келеди ме? Ата-анаңыздың тәжирийбеси. Өмириңиз бойы ата-анаңыздан еситкен, көрген ҳәм сезгенлериңиздиң барлығы сизиң жеке өмириңизге жүдә күшли тәсирин тийгизеди.

Әдетте, биз өмиримиздиң биринши жылларындағы ўақыяларды еслей алмаймыз. 3-4 жастан кейинги айырым ўақыялар ядымызда. Лекин, өмиримиздиң сол биринши жыллары жүдә әҳмийетли. Себеби, өмирдиң усы биринши жылларында еркек пенен ҳаялдың, улыўма адамлар арасындағы қатнасықлардың тийкарлары адам тәрепинен өзлестириледи. Усы ерте балалық дәўиринде адамның келешек сценарийине тийкар (фундамент) салынады. Еледе әпиўайыластырып айтқанда, усы дәўирде адамның тәғдири маңлайына жазылады.

Егерде сизиң ата-анаңыз бир-бирин жақсы көрген, ҳүрмет еткен болса, аўыр жағдайларда бир-бирин қоллап-қуўатлаған болса ҳәмде олар сизге де жақсы қатнаста болған болса, онда сиз әўметли екенсиз, себеби сизде бахытлы ҳәм гармониялы қатнасықлар образы қәлиплести.

Бул нени аңлатады?

Сиз өзиңиздиң басқалар менен қатнасықларыңызда ата-анаңыздан үйренгенлериңизди қолланасыз. Жубайыңыз бенен қатнасықларға еркин кирисесиз, оған арқа сүйейсиз, машқалаларды жеңил шеше аласыз ҳәмде аўызбиршиликли ҳәм бахытлы шаңарақ қура алыўыңызға сизде беккем исеним болады. Аўа, усындай да семьялар бар, лекин олар жүдә кем.

Көпшилик ҳалларда бизлер кеўилдегидей бахытлы емес семьяларда туўылып өстик. Сиз қалай ойлайсыз - өзиниң күшине исенимсизлик, жасқаншақлық, ҳәрқыйлы аңсыз қорқынышлар, тынышсызланыўлар қаяқтан пайда болады? Семьяда. Ҳәр бир кишкене бала өзиниң ата-анасын ең жақсы ҳәм дурыс адам деп есаплайды. Қалай етип жасаўды ата-анам жақсы биледи, деп ойлайды ол. Ҳәмде, көпшилик адамлар дурыс яки надурыслығына қарамастан ата-аналарының айтқанлары (дегенлери, ойлары, стереотиплери, тастыйықлаўлары) менен жасап өтеди.

Нәтийжеде

Ең жақсылығында сиз ата-анаңыздың тәғдирин қайталайсыз. Қызлар әкесине уқсаған еркекти таўып алады, оны қатты унатып қалады… той, перзентлер, жумыс…

Сонлықтан, егерде шаңарақтағы аўҳал сизге унамай атырған болса, онда ойланың – сиз ата-анаңыздың арасында болған қатнасықларды қайталап атырған жоқсыз ба? Шаңарағыңызда болып атырған аўҳалға дыққатланып қараң. Айтпақшы, усы айтылғанлар сизиң өмирлик жолдасыңызға да тийисли. Ярыңыздың ата-анасының шаңарағындағы қатнасықлар туўралы сорастырың ҳәмде сизге көп нәрсе аян болады.

Егерде адам өзиниң ойларында ҳәм ҳәрекетлеринде аңлы болса, онда ол машқалаларды шеше алады. Буның ушын дыққатлы болыў керек. Егерде шаңарағыңызда ата-анаңыздың қатнасықлар сценарийин қайталап атырған болсаңыз, онда тоқтаң. Не қыласыз ата-анаңыздың қәте-кемшиликлерин қайталап? Бул машқалалы жағдайдан шығып кетиўдиң дурыс жолын табың. Ата-анаңыздың тәғдири басқа, ўақыт басқа еди. Сиз басқа жол тутың, сиз ҳәм сизиң ярыңыз басқа адамларсыз. Усылай етип сиз жеке өзиңиздиң шаңарағыңызды жаратасыз.

Дәслебинде, сиз автомат ҳәм аңсыз рәўиште қайталай беретуғын ҳәрекет ҳәм әдетлериңизге итибар бериң. Сизде көп нәрселер ата-анаңыздан екенлигине өзиңизде ҳайран боласыз. Енди ойланың – турмысыңызда, хулқыңызда өзгертиўи керек нәрселер бар болса, әстенлик пенен пайдалыға өзгерте бериң. Бул исте асығыў керек емес. Өзин, өзиниң хулқын тек сабырлы адам өзгерте алады. Өзгерислер әстенлик пенен жүз береди ҳәм бирдейине ҳәрекетти талап етеди. Қәлеген исте жетискенликке ерисиў ушын бирдейине ҳәрекет ҳәм шыдамлылық керек.

Ҳәмде, турмысыңызда жағымлы өзгерис енгизиў ҳеш қашан кеш болмайды. Өзиңди жетиклестириў, денсаўлығыңды беккемлеў, шаңарақта аўызбиршиликти енгизиў… - ҳеш қашан кеш емес. Баслаң ҳәм сиз жақсы нәтийжелерге ерисесиз.

Ата-аналардың ўазыйпалары нелерден ибарат?

Ата-аналарымыз арқалы биз жарық дүньяға келемиз, олар бизге тәрбия береди, бизди қоллап-қуўатлайды, ғамхорлық етеди, бизди қайғырады, ересек турмысқа таярлайды.

Баланы тәрбиялаў исиниң ең тийкарғы қураўшысы – бул шынлық, ҳақыйқатлық, ҳадаллық. Балалар кишкенелигинен барлық нәрсеге сезгир, әсиресе жалғанлыққа. Ата-анасындағы жалғанлықтан баланың кеўлинде гүман ҳәм қорқыныш орнайды. Бул кейин өзине, өзиниң уқыбына, адамларға, турмысқа ҳәм өмирге исенбеўшиликке айланады…

Ҳәр бир перзент ушын ең әҳмийет-ли, үлгили, өрнекли, ақыллы, күшли ҳәм шырайлы адамлар – бул оның ата-анасы. Ҳәмде, дәслебинен ҳәр бир өсип киятырған адам күнделикли жүрис-турысында, әдетлеринде, сөйлеўинде, сөзлеринде ҳәм қылықларында ата-анасынан көргенин қайталайды. Соннан болса керек, айырым адамлар басқа адамларда унамсызлаў қылық яки әдет байқаса, оларды «көргенсиз» деп кейийди.

Сонлықтан, ҳүрметли ата-аналар, егерде өзиңиз спиртли ишимлик ишип, насвай атып, темеки шегип отырып, перзентлериңизге олардың адам саламатлығына зыяны туўралы ўәсият оқыў, өзиңиз гәпиңизде турмай - балаларыңыздан шынлықты талап етиў, ата-аналардың өзлери басы писпей отырып – жасларға аўызбиршилик туўралы нәсиятлаў ҳәм т.б.лардан улыўма пайда жоқ. Бундай ҳалларда балалар қырсығына ислеўи мүмкин.

Ата-аналар барлық исте перзентлери алдында шын ҳәм үлги болыўы әҳмийетли.

Ата-аналар өзлерин қалай етип тутса – келешекте перзентлери де өзлерин сондай тутады. Ата-аналар өзлериниң ҳәрекетлери менен балаларының келешегин программаластырады.

Балалардың дыққатқа ылайық айрықшалығы бар – егерде олар ата-аналарының айырым әдетлериниң жаман ақыбетлерин аңлай (сезе) алса, онда олар бул әдетлерден улыўма бас тартыў туўралы шешим қабыл ете алады. Ҳәмде, олар усы уқыбы ушын мақтаўға арзыйды.

Соның ушын, балалары бар адамлар өзлерине, хулқына итибарлы болыўы керек, себеби олар балалары ушын үлги болып қалады.

Әкеси темеки шегетуғын айырым жас жигитлер темекиге жаман көз қараста. Не ушын? Себеби, ол әкесиниң үлгисинде темеки шегиўдиң барлық жағымсыз ақыбетлерин көре билди.

Ата-ананың балаларын тәрбиялаўында әҳмийетли ўазыйпалардан бири – бул өмирге, турмысқа, қоршаған орталыққа ҳәм адамларға сапалы ҳәм жағымлы қатнасық қурыўды үйретиў. Бул өмирге жас баланың көз-қарасы жақсы ма ямаса жаман ба? Оның басқа адамларға қатнасығы қалай? Жеке өзине ше? Ол оптимист пе яки пессимист пе?

Ерте балалық дәўирде баланың аңына ендирилген бул өмирлик программа оның тәғдирин анықлап береди. Бирақ, бул программа қатып қалған емес! Қәлеген программаны бизге унайтуғын программаға өзгертиўге болады (шүкир). Аўа, буның ушын қәлеў, исеним ҳәм реал ҳәрекетлер керек. Сонда, барлық нәрсе биз ойлағандай жүз береди!!!

Ҳәр бир бала туўылғанынан баслап үлкен күшке ийе, олардың ҳәр бири талантлы. Олардың таланты биреў яки екеў емес, ал 7-9 болады екен! Дурыс раўажланыўға имканият туўылған балалардың талантлары 20-дан да асып кетеди!

Ата-анасы оның талантын кишкенелигинен көрип, оның раўажланыўына ҳәм жетиклесиўине барлық мүмкиншиликлер жаратылып берилген инсан бахытлы!

Жоқарыдағылардан көринип турыпты - ҳәр бир адамның өмиринде оның ата-анасы үлкен орынды ийелейди. Лекин, бул айтылғанлар турмысымыздағы келиспеўшиликлерде ата-аналарымызды айыплаўға сылтаў бола алмайды.

Бизлердиң ата-аналарымыз өзлериниң жағымлы ҳәм жағымсыз тәреплерине ийе адамлар. Олардың да турмысы кеўил қалыў менен өкинишлерге толып атыр. Оларды бизиң бахытсызлығымызда айыплаўдың не кереги бар? Бул ҳәрекетлер ҳеш нәрсени өзгертпейди. Оннан көре, олардың бийбаҳа мийнетлери ушын миннетдар болайық. Және, бизлерде бар барлық жақсылықлар да олардан. Сол ушын да оларға миннетдар болың.

Таярлаған Ж.Дәнебаев