«Саза» журналы

«Береди екен» деп, ала берер ме екен?

Гейде кредит алыў туўралы таныс-билислер сораў берип қалады… Бәринен бурын, бир жумыс басламастан алдын, оны тәрезиге салып, унамлы ҳәм унамсыз тәреплерин белгилеў керек. Бизлер, әдетте, жумысты баслап болып, соңынан ойланамыз.

Ҳәр кимниң тәғдири ҳәр қыйлы. Табыслы ҳәм әўметке ерискен адамның ислеген ҳәрекетлерин, жумысын ислесем, бул нәрсе мениң де табыс ҳәм әўметке ерисиўимди аңлатпайды. Себеби, бул оның тәғдири. Кимдур кредит алып ислери оңынан келген болса, мен де кредит алсам – исим оңынан келмеўи мүмкин. Еле есимде, буннан 5-6 жыл алдын «Камолот» жаслар жәмийетине жумыс пенен барғанымда, 17-18 жасар ақлығын ертип жүрген бир үлкен жастағы апа дыққатымды тартты. Ақлығына жеңилликлерге ийе 30 миллион сумлық кредит алыў ушын кеңес сорап келген екен. Ҳәттеки, улыўма процентсиз кредитти қайтарып төлеўге шамасы келмейтуғыны сыртынан көринип турыпты. Бул – ойсызлықтың өзи емес пе? Проценти қанша төмен бола берсин, бирақ кредит – бул Аяз атаның саўғасы емес, оның ертең төлеми бар.

*** *** ***

 

Районнан бир таныс жигит телефоннан қоңыраў етип қалды.

– Жумысларым туўралы ойласпақшы едим… Жеңилликлерге ийе кредит берип атырған екен. Пәлен сумма, төлен процентте. Бир исбилерменлик баслап көрмекшимен.

– Ол қандай исбилерменлик екен?

– Еле ойлап таппадым. Кредитти алып бола берейин, кейин ойланаман.

Ал, буған не дейсиз?

*** *** ***

Улыўма айтқанда, бир адамның кредит аламан дегени – оның тәғдири тәрепинен тәмийинленген ҳәм оның үлеси деп бөлинген қәрежет шеңберинде жасаўға адамның қайыл емеслигин аңлатады. Кредит – адамның имканиятынан көбиректи қәлеп турғанлығын билдиреди.

*** *** ***

Мен кредит алыўды ақлайтуғын бирден-бир жағдай деп – өмир яки денсаўлық ушын қәўип туўдырып атырған күтилмеген форс-мажор ямаса басқа да қыстаўлы жағдайларды есаплайман. Кредит алып атырған адам өзиниң әмелдеги имканиятларынан келип шыққан ҳалда кредитти қайтарып төлеўдиң толық механизмин түсинип жеткен болыўы керек. «Болып кетер-аў», «Қудай береди-ғой» яки «Бир илажын таўып, төлермен» деп үмит етиў ойсызлықтың көриниси ғана. Бул мәселеге дәстүрий емес және заманагөй болмаған көзқараста жандасып атырғаным ушын кеширим сорайман, әлбетте. Мен тек бул мәселени мәңгилик принциплери көзқарасынан баҳалаўға ҳәрекет етип атырман. Сен бул дүньяның саған ажыратқан үлеси менен рәҳәтленип жасай бериўиң мүмкин, себеби бул үлес саған өз миннетлемелериңди орынлаў барысында ҳеш қандай артықша күш жумсаўларсыз бериледи.

Мен, жеке өзим, ҳеш қашан қарыз алмаўды ҳәм бермеўди усыныс етемен. Заманагөй кредит системасы адамларға өзлериниң таўсылмас мақсетлерин әмелге асырыўға жәрдем бере отырып, оларды бир өмир процентли қарызларды төлеп баратуғын қарыздарға айландырып қояды. Бул адамларды нызамбузыўшылыққа үндейди, оларды стресс ҳәм депрессияға, гейде, ҳәттеки, өзин-өзи набыт етиў дәрежесине шекем алып келеди. Адам өзиниң мақсетлерин өз имканиятларынан келип шыққан ҳалда белгилеўи керек. Егер мақсетлер имканиятлар шеңберинен шығып кетсе, адамларды кредит алыўға мәжбүрлейди ҳәм бул, өз гезегинде, машқалалар дизбегин пайда етеди.

*** *** ***

Статистикаға жүгинсек, дүньядағы ең бай журтларда өз жанына қастыянлық етиў жүдә көп. Африка яки Азияда емес, ал Европа ҳәм Америкада. Ҳәм және айтатуғыны – усы журтларда адамлардың кредитлениўи жүдә жоқары. Бул еки көрсеткиштиң арасында тиккелей байланыс бар екенлигин тек соқыр адам ғана көрмейди.

*** *** ***

Адамлар «Мен кредит алып атырман» деп айтады. Бирақ, бул – надурыс пикир. Дурыс пикир – банк кредит берип атыр. Бул – б-лық пенен балықшының арасындағы мүнәсибетиндей.

Кредит бирдейине адамның психикасына кери тәсир етип турады. Мысалы, айтайық, 6 миллион сумға кредит алдыңыз – диван. Мүддети – 3 жылға. Диванды үйге алып келдиңиз. Қуўанып! Бирақ деген жери соннан ибарат – бул қуўаныш 2 ҳәпте даўам етеди, кейин диван сизиң үйиңизде бар әйтеўир ўәжге айланады. Лекин, сиз қуўаныш сезимин шақырмайтуғын кредит пенен 3 жыл жасайсыз. Бул, әлбетте, нервиңизде өз изин қалдырады.

С. ЕСБЕРГЕНОВ