«Саза» журналы

Данабай атамның даналықларынан…

Ата-аналарының гүналарына перзентлери жуўап береди ме?

Улыўма айтқанда, ҳәр бир инсан тек өзине жуўап береди. Ҳешким басқа биреўдиң гүналары ушын жуўап бермейди. Аңлары толық қәлиплеспегенлиги себепли тек ғана 14 жасқа шекемги перзентлери ушын ата-аналары жуўап береди.

 


Бахытлы болыў ушын не қылыў керек?

Егерде адам дурыс жасаўды басласа, ол қәлеген шараятта бахытлы бола алады. Дурыс жасаўдың тийкары не деп ойлайсыз?

– Шүкиршилик ҳәм миннетдаршылық. Егерде адам бахытлы болыўды қәлесе, онда ол түсинсин - әтираптағы барлық нәрседен ҳәм ҳәммеден миннетдар болған сайын олардан бахыт келе береди. Миннетдар бола берген адамның бахты кем кемнен аса береди. Ол барлық нәрселерге, адамларға ҳүрмет пенен қарай баслайды. Ҳәмде, өзи де басқаларға ҳүрмет пенен қатнасықта болған сайын, ол әтирапындағы адамлардан жақсылық ала береди. Булардың барлығы адамның қандай машқаласы болыўына қарамастан, ол бәрқулла ямаса көпшилик ўақтын өзин бахытлы  сезиўине алып келеди. Бул адам пал жыйнап жүрген ҳәрреге уқсайды. Ҳәм, турмыс ҳақыйқаты да усы - ҳәммени кешириў, басқалардан кеширим сораў, адамларда жақсылықларды көре билиў, басқалардың кемшиликлерине сабырлы болыў (оларда жақсы пазылетлерди көриўди үйрениў) уқыплары.
Инсан өзин барлық жыллар даўамында бахыт деп аталмыш сезимге сазлай алса, онда ол турған жеринде өзин бахытлы сезе алады. Бахыт сезимине өзиңди сазлаўың ушын, дәслеп басқа адамларда жақсылықларды көре билиў тийис. Жақын адамыңда жақсы сыпатларды, минезди, ҳәрекетлерди көре үйренип, бәрқулла усыларға дыққатлы бола алсақ, онда «патаслықлар» кемейе баслайды ҳәм ақыбетинде тек жақсылықлар қалады. Жақын адамың туўралы бәрқулла жақсы мәнисте ойланыў керек. Бизлердиң жағымлы ойларымыз сол жақынымыздың «патаслықларын» еритип жибере алады.
Биз Өмирден өзимизге ылайық болған нәрселерди аламыз. Егерде бизлер өзлеримиздиң ҳәрекетлеримиз бенен жақсы адамларға ылайық болсақ, онда бизлерди жақсы инсанлар қоршай баслайды. Егер жаманға ылайық болсақ – «жаман»лар қоршайды.
Ески билимлерге көре, адамлар еки топарға бөлинеди. Халқымыздың уллы шайыры Бердахтың «Халық ушын» деген қосығында «Жигит болсаң арысландай туўылған, хызмет еткил удайына халық ушын, Жигит болса арысландай туўылған, Қашпас ҳәргиз қара бастың ғамы ушын» деген қатарлар бар. Биринши топардағы адамлар уллы шайырдың айтқан арысландай туўылған жигитлериндей, бул Өмирдеги баслы ўазыйпасы басқа адамлар ушын хызмет етиў, оларға жәрдем бериў деп есаплайды.  Бул адамлар өзлерин басқа адамлардың өмириниң бир бөлеги деп көреди ҳәм жеке өзи ушын жасаўдың мәнисин түсинбейди. Тийкарында булар бахытлы адамлар ҳәмде олар көпшиликти бахытлы етиўге тырысып жасайды.
Екинши топардағы адамлар өзлерин бул дүньяның орайы деп сезинеди ҳәм басқалар оларға жәрдем етиўи тийис деп есаплайды. Булар тийкарында бахытсыз адамлар.

Өзиңди бахытлы сезиў аңсат ис емес. Оған өзиңди шынықтырыўың, таярлаўың керек. Қайжерде ҳәм ким менен? Турмыс жағдайларында, бизди қоршаған адамлар менен қатнасықларды. Тәбият заңлары таңқаларлық қәсийетлерге ийе. Бул Дүньядағы барлық нәрселерди Тәбият заңлары дурыс қәлиплестиреди. Мысалы, егерде қыз-ҳаял тазалыққа аса кеткен мәнис беретуғын болса, үйиндеги басқа адамларға тазалық бйоынша қыйыншылықлар туўдыра берсе, онда Тәбият оған тазалыққа үстиртин қарайтуғын еркек береди. Яғный, ҳаялдың ери оның исин тутпайтуғын ҳәм үйди патаслағыш болып келип, нәтийжеде ҳаялдың турмысы азапқа толады. Қашан ҳаял тазалық исине аса мәнис бериўин тоқтатпағанша ҳәмде күйеўин солайынша қабыл етпегенше бул даўам ете береди. Егерде кимдир «мен ҳадалман, мен ҳасыл туқымның әўладыман» дейтуғын болса, онда Тәбият оның көкирегин басып қоятуғын ҳасыл туқымлы емес адамды  оған қосады.

Сонлықтан, адам өзиниң руўхый тәбиятын түсиниўи әҳмийетли. Руўхыйлық – бул мөминлик, шүкирлик, өмирге миннетдаршылық, хызмет етиў қәлеўи. Мине усы бағытта адам раўажланыўы тийис. Адам таза руўхый турмыс тәризин алып барып, өзин тазартыўы мүмкин ҳәмде соның менен бирге онда руўхый көкиреклик пайда болыўы да мүмкин. Ақыбетинде ол патас турмыс тәризи менен жасап атырғаннанда төмен түсип кетеди. Ямаса, табысларға ерисип, адам онша табысқа ерисе алмай жүрген басқа адамларға жоқарыдан қараўы мүмкин ҳәм усылардың ақыбетинде бул адам өзиниң табыслылығын жойытып алады.
Гәрдишлик, көкиреклик … жетискенликлерге ерискен адамлардың жүрегинде пайда болып туратуғын сыпатлар ҳәмде оның ҳәўиж алыўынан абайлы болыў керек. Ерискен жетискенликлерине миннетдар болып жүрген адамлардың ислерине және де келисе береди.


Тез-тезден ата-анам менен урысып қала беремен. Буннан кимге пайда, кимге зыян?


Бул Өмирде биз ким менен урыспайық. бәрқулла утылысқа ушыраймыз. Бәрқулла. Урыс жолы менен машқалаларды шешип болмайды. Жақсы урыстан көре жаман парахатшылық тәўир.
Кимдур саған жаманлық ислеп атырма, демек, сен оған жақсы ислеп атырған жоқсаң. Усыны түсиниў тийис. Сен басқаларға жаманлық ислеўиңди тохтатсаң, олар саған жағымсыз ҳәрекетлерин тохтатады. Ҳүрмет ете билиўдиң орны жүдә әҳмийетли. Ҳәммеге, әсиресе ата-анаға  ҳүрмет пенен қатнаста болыў турмыс зәрүрияты. Сонда, ҳәмме тынышлық табады.
Егерде сен адамларды ҳүрмет ете басласаң, онда оларға жаманлық ислеў ойларынан айығасаң.


Жигитлер менен ушырасаман. Негедур қатнасықлар ҳәўиж алып, шаңарақды болыўға келгенде олар қаймығып қала береди…


Барлық нәрсениң себебин аңлаў керек. Еркек шаңарақ қурыўы ушын ержетиўи, таяр болыўы тийис. Қаймығып қалғаны, демек, жуўапкершиликтен қорқады – ержетпеген, семья қурыўға таяр емес.
Шаңарақлы болыўға ҳаялда ержетип, таяр болыўы керек. Ҳаял шаңарақ қурыў исине шынтлап жантасыўы тийис. Қармақ пенен балық услағандай. Ҳаял-қыз еле жалғыз пайытында алдынан шығатуғын еркеклердиң барлығына қармақ таслайды. Олардың ишинен өзине сәйкес келетуғынын анықлағаннан кейин, басқа қармақ таслағанды қойып,  оны жақсылап үйренеди – қандай адам, ким, ата-анасы ким, қайжерде ислейди... 
Бул есап пенен шаңарақ қурыўды аңлатады ма? – Аўа. Шаңарақ беккем болыўы тийис. Буның ушын исенимли адам таңлаўды билиўи керек. Әсиресе ҳаял-қызлар. Толық үйренбей турып, басқа адамға жантасыўға болмайды. Дәслеп үйренип алыў шәрт, себеби жақынлап кеткеннен кейин қыз-жигиттиң еси ағып кетеди, олар аңсыз болып қалады. «Ол жақсы жигит/қыз екен, мен оны жанымнан да артық жақсы көремен» дейди. Таңланған адамының жаман тәреплери айтылса, «ҳәммеде жасап атыр ғой, бизлерде әжик-үжик болып кетемиз» дейди. Айтылған үгит-нәсиятларды еситпейди... Кейин өкинип жүргени, лекин кеш. Нәтийже жағымсыз. Сонлықтан, турмысқа шықпақшы адамды жақсылап үйренип алыў әҳмийетли. Муҳаббат-ышқ басланбастан алдын аңлы үйрениў тийис.


Ҳаяллардың турмыстағы баслы ўазыйпалары нелерден ибарат?

… Бәрше ҳаяллар турмысында күйеўин биринши орынға қойыўы тийис. Еркек пенен Ҳаял турмыс қурды. Ўақыт өтип, шаңарақта балалар пайда болады. Егерде ҳаял балаларына баўыр басып, оларға өмириниң мәниси деп көз-қараста болса, онда балалары бахытсыз, ал күйеўи сорлы болып қалады.
Тәбияттың режесине муўапық, Ҳаял муҳаббат дәреги. Ҳаял муҳаббат энергиясын қәлеген көлемде ислеп шығара алады. Еркек болса тутыныўшы, ол муҳаббат энергиясының баслы муғдарын өзиниң ҳаялынан алады.
Егерде ҳаял перзентине дыққатлы болып қалса, онда оның күйеўи энергиясыз қалып қояды. Сонлықтан, бул еркектиң алдында үш жол турады: 1. Басқа ҳаял табыў; 2. Ишиўшиликке берилиў; 3. Жумысқа толық берилиў.
Еркек қайсы жолды таңламасын, ол бәрибир тынышсыз болады.
Ҳаял туўып болып, өмириниң мәнисин перзент деп таңласа, онда шаңарақтан аўызбиршилик қашады. Күйеўинде турмыстан қанаатсызлық, ал перзентлеринде эгоистлик сыпатлар қәлиплеседи.
 Сонлықтан, Ҳаяллар перзентлери ушын жанын қыйыўға таяр болыўы – шаңарақтың шыл-пәрше болыўға алып келетуғын жол екенлигин түсиниўи тийис. Соның ушын, ҳаялға бул өмирде оның күйеўи биринши орында, ал перзентлер кейинге орынға өтиўи әҳмийетли. Егерде ҳаял күйеўине усы тәризде ҳәрекет ете басласа, онда перзентлери де әкесин ҳүрмети ете баслайды. Перзентлерин аўызынан түсирмейтуғын ҳаяллардың перзентлери әкесин ҳүрмет етпейтуғын болып қәлиплеседи…