«Саза» журналы

ӨМИР ЖОЛЫҢА ПӘНДИЎ-НӘСИЯТЛАР

«Оның айтқаны да дурыс болыўы мүмкин» деп ойлаў

Басқа менен сөйлесип атырғанда, оған өзиңиздиң «ҳақ екенлигиңизди дәлиллеў»ге урыныў көбинесе унамлы нәтийжеге алып келмейди. Егер сиз сәўбетлесиңиздиң айтып атырған нәрсесине қайыл болмасаңыз, оның айтқаны да дурыс болыўы мүмкин екенлигин ойлап көриң. Оны пикиринен қайтарыўға урынбаң ҳәм өз пикириңиз «ең ақырғы ҳақыйқат» дей берместен, әсте ғана әдеп пенен билдириң. Сондай-ақ, өзиңиздиң пикириңизди басқаның пикири менен тәрезиге қоймаң, бул – сизге қарата аңсыз рәўиште пайда болатуғын агрессияны келтирип шығарады.

Мәселен: «Яғаў,  яқ. Тийкарында барлығы олай емес! Мен сеннен жақсы билемен, мениң тәжирийбем көбирек!» деп айтпаған жақсы.

Оның орнына «Қызық екен... Мен бул ҳаққында және мыналарды еситтим/билемен» деп айтыўға болады.

Бизлердиң көпшилигимиз ҳәмме нәрсени қара менен аққа, жақсы менен жаманға ажыратыўды жақсы көремиз. Бирақ, сизге унайтуғын пикир басқаның ғәзебин келтиреди. Басқа адамды, оның ҳәрекетлери менен ой-пикирлерин сынға алмаўға ҳәрекет етиң.

Мәселен: «Сен неге олай иследиң? Сен буның жаман екенлигин билмейсен бе? Сен сонда ахмақсаң ба?» ҳәм т.б. деп айтпаған жақсы. Оның орнына: «Түсиникли. Мен бундай нәрсени бурын еситпеген екенмен, менде бундай тәжирийбе болмаған екен» деп (терең дем алып ҳәм сол ўақытта өзиңиздиң сезимлериңизди белгилеп) айтсаңыз болады.

Бул усыныслардан сиз өзиңиздиң жақынларыңыз, өмирлик жолдасыңыз ҳәм кәсиплеслериңиз бенен сөйлескенде пайдаланып көриң. Сонда, олар менен сәўбетлесиўлер анағурлым дәрежеде жыллылаў ҳәм жағымлылаў болады.

 

Не ушын ажырасыўға болмайды?

Себеби, неке бизлер тәрепимизден емес, ал тәбийий күшлер тәрепинен қурылады ҳәм бир мақсетте – адамға сынақ бериў ушын дүзиледи. Дәслеп қармаққа илдириў – романтикалық мүнәсибетлер, соңынан жасырын урыс – өмирлик жолдасты қолға үйретиў дәўири басып өтиледи. Биреўди, онда бар болған барлық кемшиликлери менен қабыл етиў, оған хызмет етиў, садықлықты сақлаў, жүректи ашыў, ол ушын бир нәрселерден ўаз кешиў қыйын нәрсе. Бирақ, ҳақыйқый муҳаббат тек ғана усы тәризде туўылады. Оған ерисиў керек. Ол өзинен-өзи келмейди. Ҳәр бир адам, тек ғана өзин-өзи ықтыярлы түрде бойсындырыў жолы менен шыдаўға болатуғын қәсийетлерге ийе. Муҳаббат мине усында, ал жиниңди келтирмейтуғын биреўди күтиўде емес!

Дурыс, тийкарынан ер адам ҳаялдың ашыўына тиймей турыўы мүмкин емес. Ол ахмақ, қопал, тек ғана аўқат жеўди ҳәм уйқылаўды жақсы көреди, кеўилшек, мийирман емес, еки күнлеп шомылмаўы да мүмкин. Ал, ҳаял болса – өзиниң тәбияты бойынша ҳәдден тыс майда, қызғаншақ, өкпелегиш, бойсынбас, иши тар болып келеди. Бирақ, олар бир-бириниң усындай тәреплерин, тек бирге жасап баслағанынан кейин ғана биледи. Егер тәғдир имтиханы жақсы баҳаға тапсырылған болса, ҳақықый кәрамат сен сондай унамсыз есаплаған әйне сол адамың сениң ең жақсы көрген инсаныңа айланғанынан кейин басланады. Бул жүдә ҳайран қалдырады! Өзиң ылайықлы болғаныңда, жақын адамың да өзгереди!

 

«Меники дурыс емес пе?!»

Күнлердиң биринде бир устаз шәкирти менен үйине қайтып киятырған еди. Жолда олар қарама-қарсы тәрептен қандай да бир машқаланың үстинде гәп таласып киятырған ерли-зайыплыларды ушыратты. Бул екеўи устазға жақын келген ўақытта оны танып, ҳаялы устазға мүрәжат етти:

– Устаз, сизди көргенимиз жақсы болды. Сизден өтиниш, бизлердиң мына сораўымызға жуўап берсеңиз: егер күйеўимниң жорасы үйге өзи жоқта келип қалса, мен оған күйеўимниң жоқлығын айтып, есиктен нан аўыз тийдирип қайтарғаным дурыс емес пе? Усыны күйеўиме өзиңиз түсиндириң.

Устаз бул сораўдан албырап қалғандай түйилди. Ҳәм әдеўир ойланғаннан кейин ҳаялға:

– Бул қыйын мәселе екен. Сизлер базар күннен соң маған хабарласың. Сонда мен барлығын жақсылап ойлап көрип, сизиң сораўыңызға анық жуўап бере аламан, – депти.

Ерли-зайыплы кеткенинен кейин, бул сахнаға қарап турған шәкирти устазынан ҳайран қалып сорады:

– Устаз, күйеўиниң достын ол жоқта ҳаялы үйине киргизбей қайтарыўы әпиўайы нызамлардың бири еди-ғой... Әдеп-икрамлылық қағыйдаларын аз ғана билетуғын адам да бул сораўға жуўап берген болар еди.

– Дуппа-дурыс, – деди устаз.

– Онда сиз неге оларға буны айтпадыңыз?

– Себеби, олардың сораўы бул ҳаққында емес еди, – деди устаз. – Мен олардан еситкен сораў, әдеп-икрамлылық қағыйдалары ҳаққында емес, ал ерли-зайыплылардың бир-бири менен болған мүнәсибетлери ҳаққында еди.

– Сонда сиз базар күни өткен соң хабарласқанда оларға не айтасыз?

– Мен олар менен бир-бирине қалай дурыс мүнәсибетте болыў керек екенлиги, күйеў деген ким, ҳаял деген ким, олар бир-бири алдында өзлерин қай тәризде тутыўы кереклиги ҳаққында сөйлесемен. Соннан кейин ғана биз әдеп-икрамлылық нызамларын үйренип баслаймыз. Егерде мен ҳәзир ҳаялға «Сеники дурыс» деп айтып салсам, онда ол көкирекленген, күйеўи оның алдында өзин қолайсыз сезинген болар еди. Ҳақыйқатты гез келген жерде емес, ал орын, ўақыт ҳәм жағдайды есапқа алған ҳалда айтыў тийис.

 

жасалма сиңдирилген қәлеўлер

Ҳәзир телевизор менен радиода не көп? Реклама. Ол не ислейди? Рекламалар оны тамаша етип, тыңлап отырған адамда қәлеўлер ағымын пайда етеди. Олар адамды жасалма дефицит, яғный қумарлық  жағдайына салады. Бизде мүтәжлик болмаса да, ақыбетинде биз, мысалы, «Айфон»сыз өмир жоқ» деп ойлаймыз.

Бул не? Бул адамға жасалма сиңдирилген қәлеў! Адам өзин толық роботтай тутып баслайды. Ол өзиниң «айфон»ына ийе болыў – бул оның еркинлиги деп ойлайды.

Ҳақыйқатында болса, бул еркинлик емес, ал бизлерди услап турған шынжыр. Усы жасалма ендирилген қәлеўлеримиз бенен өзимизди өзимизге байлата-ды.

 

***  ***  ***

Ҳәзирги заманда сонша өзгерис

Ҳәзирги заманда сонша өзгерис,

– Ҳаял күйеўине үй етер инам.

Қолынан келеди түрли-түрли ис,

Бир өзи бағады, хожалық нәҳән. 

 

Тап сондай, ер адам үйде жумыссыз,

Пульт қолында, аўқат писирип, балларын бағар.

Ҳаялының тапқанын жейди парықсыз,

үлги болыўын улына әбден умытар.

 

Буның бәрин көтерер заман,

Лекин ақыбети жағар ма Оған…

… демек, адам, надурыс екен атқарған ислер,

бир гәп пенен буны «руўхтың деградациясы» дер.