«Саза» журналы

Жеке раўажланыў орайында болған сәўбетлерден

Аналар машқала болғанда...

30 жаслар шамасындағы жигит. Шаңарақлы, 2 перзенти бар. Әкесиниң дүньяны тәрк еткенине онлаған жылдан аслам ўақыт µткен. Әжаға ҳәм әжапалары бала-шағалы. Анасы менен турады.

– Аўа, иним не гәп?

– Мен узақ ўақыт қоңсылас журтларда жумыс иследим. Ҳәзир ярым жыл болды, үйдемен, районымызда саўда баслап атырман. Бәри жақсы… Мәселе – анам менен байланыслы.

– Не болды анаңа?

 Анам ҳаялым менен оңыспай атыр. Мен басқа журтларда болғанымда олардың арасында түсинбеўшилик жоқтай еди. Ҳәзир болса, анам ҳаялыма азап берип атыр. Ҳаялымның аўыраяқлығына да қарамайды. Шыпакерлер оған «токсикозсаң» деп қойыпты. Және «ҳаялым кетип қала ма» деп те қорқаман.

Сизди шыпакер деп еситип едим…, ҳаялыма дәрилер сатып алған едим. Солардың дурыслығын кµрип бересиз бе? (ол қолындағы пакетин аша баслады)

 

– «Саза» журналын ҳәм басқа да руўхый билимлер беретуғын китапларды оқып жүремен. Бираз жылдан берли намаз оқып келемен. Дурыс жасаўға урынаман. Басқаларға үлги болыўды қәлеймен.

Деген менен, анам ҳәм әжағаларым бизлерди тынышымызға қоймайды. Шаңарағымызға араласа береди. Анам жетпистен µткен. Оны да түсинемен, шаршаған шығар. Бирақ, олар µзлерин булай етип тутпаўы керек-ғой. Гейде басқа журтқа кетип қалсам ба екен, деп те ойланаман. (Жигит усы тақылет бираз сµйлеп отырды).

– Яқшы, енди маған қулақ сал. Адамлар (ата-ана менен перзентлер, күйеў менен ҳаял, улыўма шаңарақ ағзалары) бир есиктен онлаған жыл кирип-шығып, µзлерин бир шаңарақ ағзалары деп санаса да – олар арасында мүнәсибет жоқ есабында болады. Олар анаў-мынаў мәселелер ҳаққында сµйлеседи, ойнап-ҳәзиллеседи, бирақ бир-бирине жүрегин толық ашпайды, оншелли исенбейди де. Бул не себептен? Мүнәсибетти қурмағанлықтан. Бизлер солай ойласақ та, бирге турған, бирге жасаған менен мүнәсибет өз-өзинен пайда болатуғын нәрсе емес – оны саналы рәўиште қурасаң, услап турасаң, сақлайсаң, қәстерлейсең. Керисинше жағдайда, ол пайда болмайды яки пайда болса да жоғалып кетеди. Халықта буны «мүнәсибетлеримиз суўысып кетти» дейди.

Мүнәсибетлерди қурыў – дәрьяға көпир салғандай нәрсе. Дәрьяда көпирлер қанша көп болса, сонша жақсы – барды-келди аңсатласады. Арада кеўил қалыспақ болмайды. «Үйде ун таўсылды», «Светтиң пулын төлең», «Аўқатқа кел…» киби гәплерди айтысып отырыў – мүнәсибет бар екенлигин аңлатпайды. Бул – көшеде таныс емес адамнан «Бүгин банклер ислей ме екен?», «Базарда картошка неше сум болыпты?» деп сораған менен тең. Сизлердиң араңызда тек бир-еки аўыз гәплик мүнәсибет болады ғана. Бир неше онлаған жылларды өз ишине алатуғын шаңарақлық мүнәсибет буннан да тереңирек мәселелерди, сезим-туйғыларды, қатнасықларды өз ишине алады. Сонлықтан, өз-ара мүнәсибетти қурыў лазым – сонда көп машқалалар өзинен-өзи жоғалады.

«… руўхый билимлер беретуғын китапларды оқып жүремен. Бираз жылдан берли намаз оқып келемен. Дурыс жасаўға урынаман. Басқаларға үлги болыўды қәлеймен» дейсең… Дуппа-дурыс, адам жеке раўажланыўы, билим алыўы тийис. Бирақ, ҳәзир мен сенде көкирекликтиң белгилерин көрип турман. Руўхый жолға жаңа түскен адамлар, бес нәрсени билип алып ҳәм руўхый әмелиятлар атқарып жүрсе – өзин басқалардан азада, пәк, жоқары санай баслайды. Буны илимий тилде «неофит» деп атайды. Ол басқаларға ақыл айтады, қалай етип дурыс жасаўды үйретеди, ҳәттеки, өзинен жасы үлкенлерге нәсият бере баслайды. Бирақ, намаз оқыйтуғын болсаң – өзиң ушын оқыйсаң. Оразамысаң – өзиң ушын. Буныңды басқаларға көз-көз етиўиң – гәрдишлик. Мен сеннен «намаз оқыйсаң ба?» деп сорадым ба? Неге буныңды маған билдирдиң? Буның үстинде ойлан. Адамлар намаз оқыйтуғынларды ҳәм ораза тутатуғынларды айрықша сыйлайды, бирақ бул саған өзиңди адамлардан жоқары санаўға ҳуқық бермейди.

Дурыс жасаўға, буны әмелге асырыўға жан-тәниң менен ҳәрекет еткениң мақул ис. Бирақ, басқаларға өрнек болыўға урынысың – гәрдишлик, көз боямашылық. Оған жасалма рәўиште ҳәм урынып ерисилмейди. ¤зиң анаң менен мүнәсибет мәселелерин шешпей атырып, басқаларға ибратлы болыўды ойлайсаң. Демек, сен – марапатты, хошаметти унатасаң. Анаңның алдыңда турған перзентлик парызыңды атқар, келиншегиңниң кеўлин қабартпа, перзентлериңе ғамхорлық ет ҳәм т.б., сонда ғана ҳәммениң, сениң ҳәм анаңның да кеўиллери жай-парахат болады. Жүзиңде күлимсиреў ойнайды. Адамлар саған қарап «Бул қандай ибратлы адам, мен оннан бахытлы болыўдың сырын сорайыншы» деп келеди. Сорағанға мәсләҳәтиңди бер.

Сениң ушын машқала ҳаялың емес, ал – анаң. Бул жуўмақ сениң гәплериңнен кейин шықты. Сен ер азаматсаң, соның ушын да, ҳәммеге теңдей болыўың, бирақ көбирек анаң тәрепте турыўың дәркар. Усы сениң жетпистен өткен анаңның да бир жери аўыратуғын шығар, бирақ сениң пакетиңде тек ҳаялыңа алған дәрилер бар ғана. Пакетиңди анаң көрмей-ақ қойсын, бирақ ол сениң жүзиңе бир қарап буны билип алады. Бул анаңның кеўлине тиймейди, деп ойлайсаң ба?

Әкең болғанында, оның менен бундай машқалалар жүз бермеген болар еди. Еркеклер – кеңпейил болады-ғой. Бирақ, қәлеген ана перзентин жеке меншиги деп санайды. Сен анаңды бул ойынан бас тарттыра алмайсаң. ¤йткени, бул оның ушын ҳәдден тыс аўыр, өз жүрегиниң бир мушын жулып алған менен барабар. Сен буны есапқа алып ис тут. Ең баслысы, анаң менен көп ўақыт өткер, оған көбирек бер, оны көбирек қайғыр… Бийшараның кеўли тынышлансын. Сонда ҳаялың да тыныш болады.

Маған жақында бир танысым қоңыраў етип, анасы аўырып атырғанын ҳәм көрип, кеңес бериўимди сорады. «Сениң өзиң үйде қашан боласаң, нешелерге барайын?» десем, ол «Мениң болыўым шәрт емес, үйде қәлеген пайытта келин болады» деп жуўап берди. Мине, анаға болған мүнәсибет. Үйине бардым, келини ҳәм апаның үлкен қызы бар екен. Сексеннен өткен кемпир апа, болдырып қалған… Мени таң қалдырғаны…, үлкен қызының мениң келгениме қатнасы еди. Мен оның көзлеринен «Апам қартайып турыпты, емлеўханаға алып бар, емлет деп айтпай-ақ қой. Бәри бир пайдасы жоқ. Сен неге келдиң өзи?» деген сөзлерди бир қарағанның өзинде оқып алдым. Апаны көрип, не ислеримди ойланып отырсам, оның үлкен қызы «Апамның жасы сексеннен өтти – енди неси қалды? Не шара ете аламыз…» деп отыр. Душпан арасында жалғыз қалып қойған адамдай, маған үмит көзлери менен қарап, жәрдем тилеп турған сол апа мен кетип баратырғанда үмитсизленип, төмен қарап қалған еди. Соннан берли бираз өтти, бирақ улы усы күнге шекем «Аға, мениң анамды көрдиң бе? Қәйтип емлеймиз?» деп сораған жоқ. Мине, анаға ул-қызларының мүнәсибети. Усыннан ана аўырмай не қылсын?

Рус тилинде «обуза» деген сөз бар. Бизиң тилде «аўыр жүк, машқала, тәшўиш» деп аўдарылады. Жоқарыда келтирилген мысаллардағы аналар перзентлерине «обуза» болып қалған. Анадан алары алынып болынды-ғой…

Кимдур, перзентлерине дурыс тәрбия бермеген анасының өзин айыпкерге шығарар, бирақ ата-аналарымыз қолынан келгенше бизлерге тәрбия берди. Енди олар өзгере алмайды, биз жас кишилерде усыларды оқып түсинип, өзлеримиз өзгериўге имканият бар. Биреўди айыплаў аңсат, бирақ мәселени дурыс шешиў ушын өзлеримиз өзгериўимиз, жағдайға басқа ракурстан қараўымыз жөн. Ахмақ адамға биз де ахмақларға тән жуўап қайтарсақ – демек, бизиң оннан парқымыз жоқ. Қәлеген жағдайда биз өзимизди пәм-парасатлы тутыўымыз тийис. Ата-аналарымызға өкпелей бермей, оларды сондайлығынша қабыл ете алатуғындай жуўапкерли инсан болатуғын ўақыт келди.

Усы әпиўайы мүнәсибет сырларын үйренип, оған әмел етпей, жүрген жеримизде басқаларға «Мен руўхый раўажланыў жолындаман» дегенимизден кимге пайда?

(даўамы журналда)