«Саза» журналы

ҚУДАЙЫ ҚОНАҚ

 

Қудайы қонақ – бул гөзлеген мәнзилине жете алмай, бийтаныс жерде күн батқанда қалып кеткен адам. Ол жолында дусласқан үйге Қудайы қонақ болып барады. Өз гезегинде, Қудайдың атын атап келген адамға бизиң де меҳримиз түседи, исенимимиз артады. Сондай-ақ, халқымызда «Қонақ келсе есиктен – ырысқы келер тесиктен», «Мен гезбеймен, несийбем гезеди», «Қонақ несийбеси менен келеди» деген нақыллар да бар.

 Рәўиятларға қарағанда, ертеде бир үйге мүсәпир адам Қудайы қонақ болып келипти. Тилекке қарсы, оны сол үйдиң ҳаялы ишке киргизбепти. Өйткени, қонақтың алдына қоятуғын наны да жоқ қусайды. Бирақ, бул жағдайды көрген үйдиң хожейини дәрриў мүсәпирди ишке мирәт етипти. Итибар берип қараса, мүсәпирдиң жанында және бир адам бар қусайды. Үйдиң ийеси екеўин де қонақ жайына киргизип, алдыларына барын қойыпты. Азанда баяғы қонақлар үйден үшеў болып шығап баратырған қусайды. Сонда үйдиң ийеси ҳайран болып:

– Кеше үйге кирмесиңнен алдын бир өзиңди көрип едим, бирақ екеў болып кирдиңиз. Енди қалайынша үшеў болып шығып баратырсыз? – деп сорапты.

– Кеше мен сизиң шаңарағыңызға өзим менен бирге несийбемди де алып келдим. Бүгин шаңарағыңыздағы бәле-қазаларды ертип кетип баратырман, – деген екен.

Сол шаңарақ ийеси көп өтпей бай-дәўлетли инсанға айланыпты.

Мениң өзим де Алладан тилек тилеп ҳәм көп саўаплы ислерди әмелге асырып, соңынан нийетине жеткен инсанларды көп көргенмен.

Мен бес қаланың бири болған Шымбайда туўылып өстим. Әкем бай болмаса да, кеңпейил, қолы ашық инсан еди. Соның нәтийжеси болса керек, перзентлери бай-дәўлетли, билимли, жоқары лаўазымлы адамлар болып жетилисти.

Бир күни ораза айында түнги саат 11 лерде тарабадан киятырса, бойы жеткен 4 қыз жолдын шетинде тоңып, жылап турған қусайды. Ол заманлары транспорт жоқтың қасында. Олар Қараөзекли қызлар екен. Шымбайға базарлап келип, кеш қалып қойған. Әкем оларды «Қудайы қонақ» деп, үйге алып келди. Аўқатты жеп қойған едик, анам дәрриў ошаққа от жағып, ебиндей аўқат писирип берди. Азанда олар ата-анама қайта-қайта рахметин айтып, үйлерине қайтты.

Және бир күни жас жигитти үйге ертип келди. Ол да базарға келип, кешиккенинен үйине қайта алмай қалыпты. Қасы-көзи суп-сулыў, жүзинен нур жаўып турған 20 жаслар әтирапындағы жигит. Әттең, қолларын дурыслы ислете алмайды екен. Қолына қасықты услатып, табағын жоқарылай көтерип турсаң, аўқатын еплеп жей алады екен. Ең қыйыны, ҳәжетке шығатуғын болса да басқаның жәрдеми керек екен. Әкемиз оны өзи шығарып жүрди. Сол баланың әкемизге меҳири түсип қалғаны соншелли, бир неше жылға шекем үйге келип жүрди.

Соңынан, мен Нөкиске турмысқа шығып кеттим. Күнлердиң биринде оны Нөкистиң базарында көрип қалдым. Мени көрип, қуўанып кетти. Мен болсам албырап, не ислеримди билмей турман. «Үйиме изимнен ерип барса не қыламан» деп те қорқаман. Себеби, өзим де еле жас келиншекпен. Сол ўақыяны еслесем, елеге шекем уялып кетемен. Әкеме «әжапамды көрдим» деп айтыпты.

Бир күни дым қуўнақ, тап өзиндей бир кисини «Қудайы қонақ» ертип келди. Ол киси бес ўақыт намаз оқыйды екен. Үш күнге шекем қайтпады. Соңынан, анам әкемизге: «Қудайы қонақ» деген бир күн болады, қашан қайтады бул?» деп сорады. Сонда әкемиз «Бул баспанасы жоқ мүсәпир екен, өзи қәлеген ўақтында кетеди» деди. Ол киси үйдиң жумысларына қарасып, тәўирақ ўақытқа шекем бизлер менен бирге жасады. Кегейлиден ешек пенен фляглеп суў тасыйтуғын, отын жаратуғын еди. Әкем де оны өз туўысқанындай көрди.

Бир күни әкемиз мешиттен жума намаздан шығып, Қәлимбет Ахунның ешегин жетелеп, РайПОның алдынан өтип баратырғанын әжағамыз көрип қалыпты. Әжағамыз сол ўақытта РайПОда басшы лаўазымда ислейтуғын еди. Ол жумыстан келе сала:

– Аға, абырайымды төгип, биреўдиң ешегин жетелеп не ислеп жүрсиз? – деп еди, әкемиз оған:

– Абырайың неше қысым еди, балам? Ахун мениң пийрим, мен оған қол берген суўпысыман. Ешеги қәпелимде үркип кетип, жығылып қала ма, деп үйине апарып келдим. Жасы да тәўираққа барып қалды, олардың галошын кийгизип, қолына суў алып, дәрет суўын таярлап бериў саўап ис, балам. Сениң де баслық болып, өнип-өсип, ырысқы-несийбең толып-тасып турғаны солардың пәтиясы шығар… Болмаса өткен күнлериң есиңде ме? Өзиң емес пе меннен: «Аға, нанға да адам тоя ма екен?» деп сорап жүргенлериң. Сен мийўе теректен үлги ал. Олар қаншелли көп мийўе берген сайын шақасы соншелли төменшик болады. Көкиреклик, менменлик үлкен гүнә, – деп әжағамды әдеўир уялтты.

Әкемиз, үйдиң қасындағы атызға не нәрсе ексе, барлығынан қоңсыларымызға да үлестирип шығатуғын еди. Олар жети туўысқанлы болып, ең кишиси бизиң әкемиз еди (соның ушын болса керек, аты да Кишибай еди-ғой). Өзи жүдә туўысқаншыл болды. Аўылдағы туўысқанларына алты түйиншикке бөлек-бөлек базарлық салып, тез-тез оларды көриўге баратуғын еди. Түйиншиклерди арқалап, туўысқанларына атланған ўақытта анамыз ҳәзили-шыны аралас етип: «Әкеңиз дастурханланып туўысқанларына баратыр» деп сыртынан күлип қоятуғын еди. Аўылда жай көмек, салма тазалаў, отын көмек бола ма, ең бириши болып еңкилдеп өзи жүретуғын еди. Әкежаным мени 3-классқа шекем мектепке арқалап алып барып, алып қайтып жүрди. Ең соңында класстың балалары мени ермеклеп қоймағаннан соң өзим баратуғын болдым.

1965-жылы әжағам үйге үлкен «ЗИЛ-Москва» деген музлатқыш пенен «Огонёк» деген телевизор алып келди. Аўыл бойынша ҳеш кимниң үйинде телевизор жоқ. Кеш болғаннан аўылдың барлығы үйге телевизор көриў ушын көшип келгендей болады. Бир күни анамыз: «Қашан тыныш отырып аўқат жейди екенбиз?!» деп тоңқылдағанда әкемиз оған: «Ҳәй кемпир, тыныш отыр. Басымызға қонған дәўлет қусын ушырып аларсаң» деп, бақырып таслады.

Бир күни мен Самарқандтан оқыўдан дем алысқа елдим. Үйге билдирмей кирсем, әкем алдында, анам кейнинде намаз оқып атырған екен. Әсте ғана тыңлап турдым. Олар: «Я Алла, аңсатынан, кешинен, абырайлы өлим бергейсең» деп намаздан соң тилек тилеп атыр. Соңынан, әкемизден: «Өлимниң де абырайлысы бола ма екен?» деп сорасам, ол мағана: «Қызым, базылар қыйналып ямаса далада қалып өледи. Өзимниң жалғыз баламның төринде көсилип жатып, қыйналмай, ес-ақылымды жойтпай, сизлерди бийзар етпей, Қудайға аманатымды тапсырсам, сол абырайлы өлим болады» деп түсиндирген еди.

Тилеги қабыл болды. 74 жасында көзимниң алдында аңсат ғана аманатын тапсырды. Көп аўырмады да. Жаны үзилерден алдын басында жылап отырсам: «Жылама қызым, урыстан аман келдим, сен туўылдың, мине қолыңнан суў ишип атырман. Қудайға шүкиршилигим көп» деп мени жубатқаны еле ядымда.

Әкемиздиң қонақшыллығы соншелли, ол бизлерге: «Қонақ қойдан да жуўас» деген гәп бар. Үйге қонақ келген ўақытта, ҳәттеки, таўығыңа да «төт» деп даўысыңды көтериўге болмайды. Ашық жүз бенен алдына барыңды қойып күтсең, оның кеўли толады» деп үйрететуғын еди.

Айтгүл Кшибаева, Нөкис қаласы