«Саза» журналы

Шаңарақта кризис

Еркек пенен ҳаял қатнасығындағы кризис (дағдарыс) шаңарақта айқын көринеди. Шаңарақ — бул сондай мәкан, бул жерде еркек пенен ҳаялдың тереңнен байланысыўы жүз береди, сондай-ақ олардың барлық ашылмай турған сыпатлары машқалалар ҳәм дағдарыслы жағдайларды келтирип шығарады, ҳәтте ерли-зайыплылар ажырасып та кетиўи мүмкин. Буның бәри еркек пенен ҳаялдың өз ўазыйпаларын умытып қойғанлығынан.


Европа Аўқамы мәмлекетлеринде 1980-жылдан баслап берилген неке ҳаққында гүўалықтың саны еки есеге кемейген, еле де кемеймекте. Ҳәзирги дәўирде бул мәмлекетлерде үш баланың бири некесиз туўылған. Ал, ажырасыўлар ше? Россияда 1000 үйлениўге 600 ажырасыў туўра келсе, бул көрсеткиш АҚШ та — 550. Ҳәтте Японияда — семьялық традицияларды қатаң сақлайтуғын бул мәмлекетте — 250 ажырасыўдың анықланғаны адамды қорқынышқа салады. Жасыүлкенлер бул тенденцияны «Жаслардың бузылып баратырғанлығы»на жорып, неке институты мәртебесиниң төменлеп кеткенинен сарсылмақта.

Усы барыста кете берсек, соңғылығы не болмақшы? Жигирма биринши әсирде, усы бизиң дәўиримизде муҳаббат, неке, семья қандай болмақшы? Өзимиздиң жуптымызды излеў не дәркар, егер жақын он жыллықларда «семья» дегенниң өзи ушты-күйди жоқ болып кететуғын болса?! Некениң өлик институтқа айланғанын қалай түсинсек болады?

Буның себеплериниң бири — патриархат (еркеклер ҳүкимдарлығы) енди әлжүўаз болып қалды. Ҳәзир ҳаял-қызлар кем-кемнен жанланып киятыр. Енди оларды бурынғыдай — «үй бийкеси», «балалардың анасы», «күйеўиниң ҳаялы» десек пикиримиз сайыз, сөзимиз жартыўсыз болып турады. Ҳаял-қызлардың ошақ басындағы бундай рольлери тарийх сахнасынан әсте ғана түсип баратыр. Енди олар өз қәдир-қымбатын жетерли аңлап алған, ерлер менен өзлерин теппе-тең санай баслаған, жаңаша жасамақта.

Буның соңғылығы матриархат пенен жуўмақлана ма? Ҳаял-қызлар еркеклерге үстем болып кете ме? Адамзат тарийхында матриархат дәўириниң сәтсизликке ушырағанын ҳәммемиздиң де хабарымыз бар. Сол бир дәрьяны және бир кешип өтиўдиң не кереги бар — демек, басқа жолын қыдырып, ҳаял-қызлар менен еркеклердиң теңлигин тәмийинлейтуғын қатнасықтың жаңа формасын дүзиў керек. Теңсизликтиң ҳәр қандай формасы адамзаттың раўажланыў жолында ғаў болып турады, соның ушын да инсанияттың алғыр ойшыллары қатнасықтың басқа формаларын қарастырмақта.

Дүнья жүзин шарықласақ, семьяның ҳәр қыйлы формаларын ушыратыўымызға болады. Буның ҳеш таңқаларлық жери жоқ. Тек надан, көргенсиз адамлар ғана басқа халықлардағы семьялық қатнасықларды қаралаўы, масқаралаўы мүмкин (өз халқының салтына уқсамағаны ушын). Ана-Тәбиятқа нәзер салайық, оннан үлги аларлық нелерди бақлаўымыз мүмкин? Жанлы дүньяда бизлер аққуўлардың бир-бирине садықлығын, сондай-ақ полигамияның (көп некелилик) ҳәр қыйлы формаларын ушыратамыз. Бундай әлўан-әлўан формалардан жийиркениўдиң ҳасла кереги жоқ, сондай-ақ ҳаял ҳәм еркек қатнасығының тийимли формаларын излестириўди де қараламаў керек. Ҳәр ким өз билдигинше, басқаларға зыянын тийгизбей, өзиниң түсиниги бойынша жасаўына ҳақылы. Адамның еркин ҳешкимниң бузыўға ҳақысы жоқ! Соның ушын да, жәмийет болып атырған өзгерислерге даналық пенен жантасып, ҳәмме адамға барынша еркинлик бериўи (өзгелердиң ҳуқықлары бузылмаўын қатаң итибарға алып) тийис.

Көплеген адамлар формаға жабысып алып, өзлерин ҳәм басқаларды үлкен тәшўишлерге салып қояды. Нәтийжеде, семьядағы дағдарыс себебинен жәмийеттиң кризиси жүзеге келеди. Форманы сақлап қалыўға табан тирегенликтен, олар өзлериниң де, хожалығындағы басқалардың да саўлығын, бахтын бузады, балаларына ҳәм жәмийетке машқалалар жаратады.

Перзентлердиң бахты ата-ананың бир-бирин ҳүрметлеўине, ардақлаўына, тыныш-татыўлықта жасаўына байланыслы. Балаларға биринши гезекте бахытлы ата-ана керек. Көплеген ата-аналарға шаңарақтың мазмуны, ишки жағдай улыўма әҳмийетли емес. Оларға тек сыртқы форма болса болғаны. «Бала-шағаң барма? – Бар.»

Көбинесе формасы жағынан сақланған семья — идеал болып есапланады. Әтирапыңызға қараңыз, сонда сырт әлпети жыллар даўамында жақсы көринип турған шаңарақлардың күтилмегенде күйреп қалғанын турмыста көп көресиз. Демек, булар «Сырты пүтин, иши түтин» хожалықлар болғаны, өйткени сырт пишини әп-әнедей болғаны менен ишинде «бахытлы» деп болмайтуғын турмыс орнаған. Ерли-зайыплы тек форманы беккемлеўге бар күшин салған. Бирақ, иштеги улы-дүпилди, кемирип баратырған келиспеўшиликлер, егер олар өз ўақтында сапластырылмаса, ҳәр қандай форманы иштен бомбадай жарып жибере алады. Биз ҳәзир көрип турғанымыздай, ажырасыўлардың саны интенсив түрде өсип бармақта.

Турмыста болып атырған ўақыяларды таллап қарасақ, көз алдымызда парадоксаль картина пайда болады: әтирапымыздағы ҳәмме нәрселерде эволюция жүз бермекте, тек семьялық фронтта турғынлық ҳүким сүрмекте. Шаңарақларда сапасыз қатнасықлар кем-кемнен артып баратыр. Тереңнен пикир жүритсек, бул жерде ҳешқандай парадокс жоқ. Ҳәзирги адамлардың санасы раўажланып кеткен, бурынғыдай емес, олар енди неке институтында елеге шекем сақланып киятырған қуллықта жасағысы келмейди. Гейбиреўлер прогрессив ағымға кесе-көлденең шығып, қарсылық көрсеткиси келеди. Бәрибир, олардың еңбеги еш кетеди, өйткени енди бул салада ескиликтиң сарқытын сақлап қалыў мүмкин емес.

Ҳәр бир адам шаңарақ қурыў, шаңарақ қатнасықлары туўралы ата-анасы, дослары тәрепинен ендирилген, китаплар, фильмлерден алынған түсиниклерге сүйенеди. Бул түсиниклердиң ишинде көп шәлкесликлер, аўытқыўлар, Турмыс ҳаққындағы надурыс пикирлер, өмирдиң мағызы ҳәм хожалық қурыўдың мәниси ҳаққында алжасықлар жүдә көп. Бундағы ҳәр бир блок ҳәм түсинбеўшиликлердиң астарында — жубайын еркинен айырыў, қуллыққа түсириў жатырыпты. Бундай блоклар, атаўшалар адамның мийинде қаншадан-қанша!!! Олардың ҳәр бири семьяда болажақ кризислердиң дөреўине түртки болары ҳақ.

Ҳәзирги заманымызда ер ҳәм ҳаяллардың арасында жүдә еркинсип кеткен қатнасықларды да көрип жүриппиз. Буның тийкарында «сыртта» жынысый рәҳәтлениў жатады ҳәм оны неликтенде «еркин муҳаббат» деп атайды. Егер бул адамларға дыққат пенен үңилсек, оларда шешилмей турған ишки машқалалардың көп, дүньяқарасында қәтеликлер, ал жүрис-турысында кемшиликлер дарқаншылық екенлигин билиўге болады. Ырасына келгенде, бул еркеклер ҳәм ҳаяллар өзлерин тек жынысый мәселелерде ғана еркин сезеди, сонлықтанда сырт көзлерге олардың ислери-қылықлары жезөкшелик болып көринеди.

Көплеген адамлар жаслардың бундай бузықшылықларына жәмийет себепкер деп есаплайды. Гәптиң ырасынан келгенде, бузақылық некеде, ер ҳәм ҳаял ортасындағы қатнасықтағы нуқсанлар себепли дөрейди. Ата-аналар «Бул қалай болғаны? Биз жақсылап тәрбия берген едик-ғой! Жаманлыққа ҳасла үйреткенимиз жоқ» деп азар-безер болады. Жаманлыққа үйретпеген шығарсыз-аў, лекин жақсылыққа да тәрбия бермегениңиз көринип тур, өйткени оннан өзлериңиздиң де хабарыңыз болмаған. Ислеў берилмеген, жақсылап тырмаланбаған жерди жабайы от-шөп басып кетеди — «Болар бала бес жасынан белгили» деген, неге ўақтында балаңыздың тәрбиясы менен шуғылланбадыңыз? Адам өмир ҳаққында 85% мағлыўматты 5 жасқа шекем алады, буны ата-аналар ядында тутыўы керек.

Ҳәзирги некелерде «муҳаббат майданы» жаралмай атыр. Усындай майданның болмағанлығы себепли, туўылған 10 баланың тек биреўи ғана — саў-саламат. Балалардың өлимшилиги жүдә жоқары дәрежеде — бул жүда ғайрытәбийий ҳал.

«Муҳаббат майданын жаратпай турып бала туўыў - жынаят»

В.Мегре


Қулласы, ҳәзирги дәўирдиң семьялық қатнасықлары төмендеги режелердиң бирде-биреўин шеше алмады:

— ерли-зайыплылар арасындағы турақлы муҳаббатты тәмийинлеў;
— саламат әўладтың туўылыўы;
— гармониялы жәмийетти дөретиў;
— адамның ең жақсы қәси-йетлериниң жүзеге шығыўына имкан жаратыў.

Демек, биз «неке институты терең кризиске ушырады» деп айтыўға толық ҳақымыз бар. Бул аўҳал некениң барлық формаларына — моногамиялық, полигамиялық — тийисли. Халықлар қайсы миллетте, қайсы динде болмасын — бәрибир усы аўҳал. Дүньяда қуллық дүзими сақланған бирде-бир мәмлекетти таба алмаймыз, лекин қараңызшы, бул нәлетий қуллық, бир адамның екинши адамды езиўи шаңарақта сақланып қалған. Ата-ана балаларына ийелик еткен, ер адам ҳаялына ямаса бир топар ҳаялларға хожейинлик етеди, ҳаял күйеўине бий ямаса бир неше еркеклерге өз дегенин қылдырып жүр. Қудай буған рухсат еткен жоқ, ал адам өз билдигинше басқа бир адамды қулға айландырған. Мине, глобаль кризистиң дереги қайда жатыр!

Неке адамды адамның эксплуатациялаўының ең жетик дерегине айланған. Күйеўи ҳаялына «Мен сениң өмирлик жолдасыңман-ғой, неге мени жақсы көрмейсең?» деп миллет етеди. Ал, ҳаял баласына «Мен анаңман, сен мени жақсы көриўиң керек! (ямаса - меннен рухсатсыз бирде қәдем баспайсаң!)» деп талап қояды. Хожалықты эгоизм жайлап кеткен: адам қасындағыға меҳир көрсеткиси келмейди де, бирақ оннан муҳаббатты талап етеди. Қарап турсаң, ҳәмме нәрсе астын-үстин: семья адамның өз муҳаббатын еле де жетилистирип, тереңнен урқан аттырыўы ушын қурылыўы орнына, оның басқалардан муҳаббатты талап ететуғын мәсканына айланған.

Гейде перзентлер саўдаласыўдың ўәжине айланады. Ҳаял ажырасажақ күйеўин услап қалыў ушын балаларды ортаға қояды ямаса баланы араға салып, еркекке басым жасайды. Гейде туўылайын деп турған перзент те асқатып қалады — бойында болып қалғанлығы себепли ҳаял еркекти өзине үйлениўге мәжбүр етеди. Балаға қарата қолланылған меншиклик сезими ше? Адамзат тәрепинен иләҳийлестирилген «Ана муҳаббаты» деген нәрсе семьяны бузыўда басқа факторлардан да асып түсти! Балалардың кеселлениўшилиги, оларға жабысқан бәлелер, қуўалап жүрген бахытсыз хәдийселер, наркомания, алкоголизм, хожалық қурыўдағы гез болған қыйыншылықлар, жаслай ҳәм көплеп шетинеген балалар — булардың ҳәммеси адамларға сабақ болып атырған жоқ.

Некениң унамлы тәреплериниң сирә жоқ болғаны ма? Әлбетте, бар. «Неке» деген дәргайдан нешше-нешше миллиард адамлар еленип өтти ҳәм адамзат баҳа жеткисиз тәжирийбе топлады! Енди усы гидиман тәжирийбени пайдаланып, еркек-ҳаял қатнасығын сапа жағынан жоқары басқышқа көтериўдиң мәўрити келди.

Шаңарақ қурыў — жай салыўдай бир нәрсе. Ҳәрким жасар жайын өзи салады. Биреў бөренеден, ҳәрқыйлы нағыслар ойып ислейди. Басқа бир адам болса бетоннан қуйып, беккем «коробка»ның қурылысын баслайды. Басқалары болса, бир жерлерде көргенлерин, өзине унап қалғанларын үй салғанда қайталайды. Семья қурыў да тап сондай нәрсе. Бул исте адамларға кесент бермеў керек. Өзине унағанын, талғамы қәлегенин қура берсин. Бир-бирин қайталамаса, бир-бирине еликлемесе — онда жүдә жақсы. Өткен әсирде Болгарияда «Көшеде жаңадан салынған ҳәр бир жай бурынғыларға уқсамаўы керек» деген нызам қабыл етилген еди. Мен семьялы адамларға «Дослар, турмысыңыздың ҳәм бахтыңыздың мәсканын өз қолыңыз бенен дөретиңиз. Бул жумысты қолға алғанда басқаларды тәкирарламаңыз» дер едим. Оларды бул дөретиўшилик исте ҳеш ким шеклемеўин қәлеймен.

Ал, шеклеўши факторлар көп. Бул — биринши гезекте ата-ана. Олар ержеткен ул-қызларына өзлери бастан кешкен семьялық қатнасықлардың образын таңады, ал ул-қызлары өзлери қәдемеген ҳалда, бул тәжирийбени қайталайды. Екиншиси — жәмийет. Жәмийетте семьяны қурыў бойынша белгили бир көзқараслар, пикирлер орныққан. Бул традициялар өткен әсирлердиң түпкиринен келген ҳәмде ҳәзирги заман адамларының сана-сезимине ҳәм дүньяқарасына сай келмейди. Сонлықтанда, семья қурған жас жубайлар шийеленискен ҳәм қарама-қарсылықларға лық толы бул традициялардың қыйыншылықларын бастан кешире баслайды, тәртип-заңларындағы нуқсанларды көрип, бийпайда стереотиплерди атлап өтип, қатнасықлардың басқа формаларын қарастыра баслайды. Психологлар ҳәзир еркек-ҳаял қатнасығының онлаған формасын санап шықты.

Семьялық қатнасықларды дүзгенде адамларға толық еркинлик бериў керек — олар шын жүректен шыққан жойбары ҳәм муҳаббаты тийкарында буны әмелге асырсын. Бул хаосқа, тәртипсизликлерге алып келмейди ме? Сонда ғана хожалықлар бахытлы болады ма? Сонда ғана ажырасыўлардың саны азая ма? Жоқарыда айтылған жайдың образына қайтадан оралайық. Жайдың фундаменти бар. Ол жердиң астында жарым-жарты тасаланып тур. Егерде оның сапасы төмен болса, жайды биринши жаўыннан кейин-ақ изей алып кетеди. Фундаментти жердин жағдайы, ҳаўа райы ҳәм қурылыстың басқа да факторларын есапқа алған ҳалда қуйыў керек. Егер терең илимге тийкарланып, фундаментти ислесек, онда оның үстине өрилген жай әсирлер даўамында унырамай турады. Үстине және үш-төрт қабат өрсең де дәрпенбейди. Буннан шығар жуўмақ: семья қурыўға да усындай фундамент керек! Бундай фундаментти қалаў ушын бир қатар принциплерге әмел қылыў керек болады.

Биринши принцип соннан ибарат, семья ондағы адамлардың жақсы қәсийетлерин раўажландырыў ушын қурылады. Жүдә әпиўайы! Итибар бериңиз, перзент дөретиў, туқым қуўалаў, нәсил қалдырыў ушын емес, ал ондағы адамлардың раўажланыўы, өзлериниң жынысына тән пазылетлердиң ашылыўы ҳәм жақсарыўы ушын семья қурылады. Егерде ҳаял ҳәм еркек семьяға өзиниң раўажланыўындағы жаңа басқыш деп қараса, онда олардың бирге жасаўға көзқарасы пүткиллей өзгереди. «Биз бир-биримизди жақсы көремиз, сонлықтанда бирге турғанды қәлеймиз» деген тийкарда дүзилген хожалық узаққа бармайды. «Мен бул қостарым менен биргеликте раўажлана аламан ба? Екеўимизде бир бағдар бойынша кетемиз бе?» — усы саўалларға унамлы жуўаплар алсаң, онда бурқасынлаған өмир теңизиндеги қайыққа оның менен бирге отыр, ескегин ес. Керисинше болса, онда өзиңе «Тоқта! Бул адам менен сен ҳасла раўаж таба алмайсаң!» деп өз жолыңа түс.

«Ал, муҳаббат ше? Бир-биреўди жақсы көриў ше?» деп сорарсыз? Бир адам көп адамларды жақсы көриўи мүмкин, лекин тек биреўи менен ғана турмыс қурады. Бул адам оның менен бир бағдарда ҳәм бирдей тезликте жүрсин. Егер бундай болмаса, онда жуптылар ажырасады, муҳаббат ғайып болады, бахытсызлық жүз береди. Көбинесе ата-аналар «Жигит ҳәм қыз бир-бирин жақсы көрип қалыпты, енди семья қура берсе болады» деп ойлайды ҳәм усының тийкарында тойды берип жибереди. Бир-бирин сүйип қалған жаслар муҳаббаттың қүдиретли күши епкининде шаңарақ қурады. Арадан еки-үш жыл өткен соң олар бахытлы семья қурыў ушын муҳаббаттың өзи ғана жеткиликсиз екенлигин аңлай баслайды, еле басқа да нәрселер керек екенлиги анық болады, қыйыншылықлар, машқалалар аяқ астынан пайда болып, бара-бара ерли-зайыплылар бир-биринен кемшиликлер ақтара баслайды.

Семья ондағы адамлардың раўажланыўы ушын қурылату-ғынлығы адамның бул дүньяға келгендеги маңызы менен ажыралмас байланыслы. Сонда ғана адамның умтылысы менен реаль турмыс бир жөнелисте ҳәрекетленген болады. Демек, адамның ишки дүньясын қарама-қарсылықлар кемирмейди. Хожалық мийтиндей болады.

Адам — Тәбият жанзатлары-ның ишиндеги ең саналысы, раўажланыўға, жетилисиўге қәбилетлиси деп есапланғанлықтан, ол тек кәсипти, билимди, сиясатты меңгериў менен шекленип қала алмайды. Соның менен бирге, ол өзи қатарлы басқа адамлар менен қатнасық қурыўға да мүтәж. Бар ақылын жумсап, өзине олар ишинен мүнәсибин таўып, хожалықлы болып, жақсы болып кеткей!

Раўажланыў, раўажланыў және раўажланыў … Бул принцип семья қурыўға да, адам искерлигиниң басқа да салаларына да жараса береди. Гәпти усы жерде тоқтатып, мақаламызға точка қояберсек болар еди, бирақ ондай қылмаймыз: раўажланыў принципин тереңнен ашып беретуғын басқа да принциплерди де қарап өтемиз.

Келеси принцип бойынша — шаңарақта адамлар бир-бирин жақсы көрип үйрениўи керек. Бизлер бир-биримизди жақсы көремиз, лекин буны умытқанбыз. СЕН жақсы көргениңди дәлиллеп ҳәм түсиндирип отырыўың шәрт емес, — тек жаныңдағы қәдирданыңа ҳүрмет ҳәм сүйиспеншилик пенен қарасаң болғаны. Бундай сезимниң дәрҳал ҳасыл болыўы қыйын. Дәслебинде ашыўланбасаң, өкпелемесең, гиналамасаң — соның өзи үлкен гәп! «Бул өзи усындай адам. ОНЫ дүзетиўге тырыспа, қандай болса солайынша қабыл ет!» деп айт өзиңе. Ҳәрқыйлы қыйқаңларына шыдамлы бол, түсиниўге умтыл. Бара-бара СЕН ОНЫ ҳүрметлей баслайсаң, жақсы көре баслайсаң. Тири жан-ғой — СЕНИҢ ҳүрметиң ҳәм сүйиспеншилигиң тәсир жасамай қоймайды ҳәм ОЛ жақсылыққа қарай өзгере баслайды. Бул — жүдә шым-шытырық ҳәм көп ўақтыңды алып кететуғын процесс. Шыдай бил! Сонда ғана СЕН «Мен пүткил адамзатты жақсы көремен», «Адамлар, мен сизлерди жақсы көремен» деп айтыўға толық ҳақылысыз. Сөзлериңиз ҳаўайы, бәлентпәрўаз емес, ал шын жүректен шыққан болады.

Әне, солай етип биз ата-бабаларымыздың нәсиятларында талай зикир етилген Шәртсиз Муҳаббатқа жетип келемиз. Жақсы көрген адамыңа хожейинлик етиў, сыйыныў ямаса оны айрықша көриў сыяқлы ғәрезли мүнәсибетлер Шәртсиз Муҳаббатқа жат болып табылады. Бундай Шәртсиз муҳаббат ҳақыйқый еркинликти аңлатады. Шәртсиз Муҳаббат — нағыз муҳаббат!

Кейинги принцип: семьяда алғаннан гөре, көбинесе бериўге әдетлениўиң керек! Буны қалай түсинсек болады? Ҳәр бир инсан семья қурғанда алыўды ойламай ма? Қыз бала турмысқа шықса «Күйеўим маған сүйениш болады, мени қорғайды, тапқан табысын қолыма услатады, бала туўдыртады» деп есап-китап етеди. Ал, үйленген жигит болса «Үйим азада, тәртипли, жыллы, ал кийим-кеншеклерим жуўылған-утюгленген болады, қәлеген ўақтымда мут секс пенен шуғыллана аламан» деп ойлайды. Қулласы, еки жақ та аласы болады, береси емес! Өткен мың жыллықлардың тәжирийбелерине қарасақ, бундай жолдың басы берик көшеге тақалатуғынлығын көремиз.

Егер тек алыўды ғана ойласаң, онда алыўды ғана нийет еткен адам менен бетпе-бет келесең. Ол саған «Сен маған мынаны бер, ал мен саған мынаны беремен» дейди ҳәм бартерге қусаған саўда басланып кетеди. Буны «Некелик шәртнама» дейсиз бе, «Нызамлы неке» дейсиз бе — өз қәлеўиңиз.

Турмысқа шыққысы келип турған қыз «Маған мынадай минези, мынадай дүньясы … бар жигит керек» демей, мына ойларды қыялынан өткергенде еди: «Мени алған жигитти ҳүрметлеймен ҳәм жақсы көремен, оның менен мазмунлы турмыс көрип, абаданлықта, татыўлықта жасаў ушын барлық күш-жигеримди жумсайман. Ойлаўымша, ол мениң қәдириме жетсе керек». Бундай қызға дүнья-малы жетерли, пазыйлети жоқары, сақый жигит тап болары ҳақыйқаттан алыс емес. Олар қосылып, той берсе, ағла дәрежедеги семья пайда болады.

Излегенлери адамның өзинде бар! Буны аңлаған адам басқалардан рәҳәт, шадлық, бахыт, татыў турмыс излегенди тоқтатады — ҳәм булардың бәршесин өзинен табады. Кеўлине салынған жақсылықты басқа менен бөлиссе, ол үлкен қуўанышқа бөленеди!

Нәўбеттеги принцип: еркинлик. Және де парадоксқа ушырап отырмыз. Бул қалай болғаны?! Семья қурғанда ер адам ҳәм ҳаял нызамлы қатнасыққа кирисип, бир-бирине ийелик етеди, ал бул жерде биз еркинлик туўралы айтып турған болсақ?!! «Үйлениў» деген түсиникти патриархаллық көзқарастан алсақ, «хожейинлик етиў» дегенди аңлатады. Әсирлер даўамында еркеклер табалдырықтан атлатып болғаннан кейин ҳаялын өз мүлки деп санап келген. Бундай аўҳал ҳәзирге дейин көплеп ушырасады. Ҳаяллар да усы аўҳалына көнбис болып кеткен. Гейбир шаңарақларда ҳаяллар үйдиң бийлигин өз қолына алған.

Еркинлик — некелик қатнастың өлшеми болып табылады. Муҳаббат ҳәм Еркинлик! Олар бир-бирисиз жасай алмайды. Егер Муҳаббатты жоқ қылып жиберип, Еркинликтиң өзин қалдырсақ, онда жезөкшелик, кенарынан асып кеткен уятсызлык, анархия басланады. Ҳәр бир адам кеўли күсегени менен қатнас жасап кете береди. Ал, Еркинликти сапластырып, тек Муҳаббатты улығласақ ше? Онда ерли-зайыплы бир-бирине қарасып отыра қалады. Еркинликсиз муҳаббат парыз-қарызға, миннетли ўазыйпаға, зорлыққа, эгоизмге айланады, жеке меншиклик сезимин пайда етеди. Еркинлик жоқ жерде адамның руўхы шөгеди, өзиниң иләҳийлигин тиклеў ушын ол астыртын ҳәм саналы түрде некениң басқа формаларын излестире баслайды, ойнас арттырады — ақыбетинде семья қулдырай баслайды.

Ҳақыйқатты айтыў принципи семьяда үлкен әҳмийетке ийе. Ҳәзирги дәўирде семьяда өтириклер көбейип кетти. Ал, семьяда келешек әўлад жетисип киятыр — буны умытпаўымыз керек. Өйткени, перзентлер ата-ана тәрепинен айтылған өтириклерди дәрҳал ылғайды, сорғыштай тартып алады, «Қус уясында көргенин ислейди» дегендей, өсе келе олар да турмыста өтириклерди шимиркенбей айта баслайды. Буннан көринип турыпты: социаллық кризислердиң түп-тамыры семьядан басланады екен.

Өтириклердиң уясы — адамның сана-сезиминде. Күйеў жигит өзиниң адасқанлығын тән алғысы келмейди, ҳәр қыйлы сөзлер менен ақланғысы келеди. Болған ўақыяны бояп, өзин мәрт қылып көрсетпекши болады. Хожалықты өтирик қаплап кеткени себепли, ондағы ҳақыйқый аўҳалды анық билиў мүмкин болмай қалады. Бундай жағдайда қандай конкрет шешим қабыллаўға болады?!! Семьяны қандай машқала қыйнамақта? Буны да аңлаў мүшкил: машқаланың өзи де өтириклердиң батпағына батып кеткен!

Ҳақыйқатлар айтылатуғын семья бахытлы болады! Турмыс ҳақыйқатлығы менен бетпе-бет турсаң ғана анық қәўли-қарар қабыл етесең, қыйын-қыстаў жағдайдан шығып кетиў ушын не ислеў керек екенлигин билесең.

Соңғы принципимиз: ер адам менен нашар адамнын теңлиги. Бул мәселени XXI әсирде шешип таслаўымыз лазым. Адамзат тарийхына көз жуўыртайық. Матриархат болды. Патриархат болды. Нәтийжеси пуш жаңғақ болды! Эмансипация болса ҳаял-қызлардағы нәзикликти, гөззаллықты, тартымлықты тып-тыйпыл қылып, оларды еркекшораға айландырды.

Сана-сезими жетилискен адамлар семья қурса, еки жыныс теңлиги сақланады. Бундай хожалықта ҳаял өзин жоқары санамайды, еркек зайыбын кемситпейди. Ал, аўҳал керисинше болған шаңарақларда киши ҳәм үлкен кризислер болып турады.

Егер неке дәстүри кризиске ушырап, жоқ болыў қарсаңында тур екен, онда бахытлы хожалық қурыўдың принциплерин қалайынша әмелге асырамыз? Буның ушын жоқарыда келтирилген принциплерди қостарыңыз бенен жақсылап талқылап алып, кем-кемнен турмысыңызға енгизе бериңиз.


Таярлаған Б.Нурыллаев
Ж.Дәнебаев